کەلێنی ددان و پوسانی ددان لە کێشە باوەکانی تەندروستیی جیهانین؛ کونێکی بچووک لە ڕووی ڕەقی دداندا دروست دەبێت بەهۆی خواردنی مینای ددان.
کەلێنی ددان و پوسانی ددان چییە؟
ئەم دۆخە کاتێک ڕوودەدات کە بەکتریاکانی ناو دەم لەگەڵ شەکر و نشاستە کارلێک دەکەن و ئەسید دروست دەبێت؛ ئەم ئەسیدانە چینە دەرەکییەکەی مینا دەتاوێنن. ئەگەر چارەسەر نەکرێت، ئەم کونانە فراوان دەبن و دەگەنە چینی عاجی ددان و پاشان ناوەوەی ددان، کە عەسەب و خوێنبەرەکان لەخۆ دەگرێت؛ ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی هەوکردن یان خڕاجی ددان.
جۆرە باوەکانی کەلێنی ددان
شوێنی دەرکەوتنی ئەم کونانە لە دەمدا جیاوازە و بە سێ جۆری سەرەکی دابەش دەکرێن:
- کەلێنی ڕووی نەرم: لە لایەنە نەرمەکانی ددانەکاندا دەردەکەون.
- کەلێنی ڕەگی ددان: لەسەر ڕووی ڕەگی ددان دروست دەبن.
- کەلێنی چاڵ و درزەکان: لە ڕووی جووینەوەی ددانەکاندا دەردەکەون.
هۆکارەکانی پوسانی ددان و فاکتەرە مەترسیدارەکان
هۆکارەکانی زیانگەیشتن بە ددان جۆراوجۆرن؛ لە گرنگترینیان:
- خواردن و خواردنەوە: زۆرخواردنی شیرینی، خواردنەوەی گازی و ئەو خواردنانەی بە ددانەوە دەنوسێن، وەک هەنگوین و میوەی وشک.
- پشتگوێخستنی پاکوخاوێنی: بەردەوام نەبوون لە پاککردنەوەی ددان بە فڵچە و نخی ددان، دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی پلاک کە ڕەنگە ببێتە جیری ددان.
- وشکیی دەم: کەمبوونەوەی بزاق، چڕیی ئەسیدەکان لەسەر ددان زیاد دەکات.
- شوێنی ددان: ددانە گەورەکانی دواوە و ددانە پێشەوەکانی دواوە زیاتر مەترسیی تووشبوونیان هەیە، چونکە درز و چین‌وچرووکیان هەیە و پاککردنەوەیان قورسە.
پوسانی ددان لە منداڵاندا
منداڵان زیاتر لە مەترسیی تووشبوون دان، چونکە مینای ددانەکانیان کەمتر ئەستوور و ڕەقە.
- هۆکاری تایبەت بە منداڵان: جێهێشتنی بوتڵی شیر لەگەڵ منداڵ لە کاتی خەودا، یان تەرکردنی دەمک بە شلەی شیرینکراو، یان بەکارهێنانی هاوبەشی کەوچک لەگەڵ گەورەکان.
- نیشانەکانی تووشبوون: دەرکەوتنی لکەی سپی یان قاوەیی یان ڕەش، ئاوسانی پووک، بۆنی ناخۆشی دەم، یان خۆپاراستنی منداڵ لە خواردن بەهۆی گۆڕانی تامی.
- گرنگیی چارەسەر: پاراستنی ددانە شیرییەکان پێویستە بۆ دڵنیابوون لەوەی ددانە هەمیشەییەکان لە شوێنی دروستی خۆیاندا گەشە بکەن و هەوکردنی توند ڕوونەدات.
هەڵبژاردەکانی چارەسەری کەلێنی ددان و پوسانی ددان
جۆری چارەسەر بە قوڵیی کەلێن و دۆخی ددانەکەوە پەیوەستە:
- چارەسەری فلۆراید: لە قۆناغە زۆر سەرەتاییەکاندا بۆ گەڕاندنەوەی مینا بەکاردێت.
- پڕکردنەوە: چارەسەری بنەڕەتیی چاککردنەوەی ددانە و لە پۆرسێلین، ڕاتینی تێکەڵکراو یان ئەملگامی ددان دروست دەکرێت.
- تاجی ددان: داپۆشینێکی تەواوی ددانە بۆ پاراستنی لە شکاندن، ئەگەر پوسانەکە توند بێت.
- چارەسەری کەناڵی ڕەگ: کاتێک پوسان دەگاتە ناوەوەی ددان ئەنجام دەدرێت؛ ناوەوەی تووشبووی ددان لادەبرێت و بە پڕکردنەوە جێگۆڕکێی بۆ دەکرێت، بۆ ئەوەی ددانەکە لە کەندن بپارێزرێت.
- کەندن: دوا چارەسەرە کاتێک چاککردنەوەی ددان نامومکین بێت.
- تەکنیکی کاریسۆڵڤ: تەکنیکێکی نوێیە کە ژێلێک بەکاردەهێنێت بۆ توێنەوەی بەشی پوساو، بەبێ زیانگەیاندن بە شانە تەندروستەکان؛ ئەمەش پێویستی بە مەتەڵ و بێهۆشکردن کەم دەکاتەوە.
ڕێگاکانی پێشگیری
- ددانەکان بە فڵچە و خمیرەدندان ڕۆژانە دوو تا سێ جار پاک بکەرەوە.
- نخی ددان بەکاربهێنە بۆ لابردنی پاشماوەکان لە نێوان ددانەکان.
- خواردنی شەکر و نشاستە کەم بکەرەوە.
- بەردەوام سەردانی پزیشکی ددان بکە بۆ پشکنینی خولی.
- بۆ منداڵان: لە کاتی دەرکەوتنی یەکەم ددانەوە دەست بە پاککردنەوەی ددانەکانیان بکە و پێش خەوتن شەکر پێیان مەدە.
پرسیارە باوەکان
پوسانی ددان لە منداڵاندا چییە؟
پوسانێکە کە بەهۆی کۆبوونەوەی بەکتریا و پاشماوەی خواردن ڕوودەدات؛ ئەمانە ئەسید دروست دەکەن کە مینا دەتاوێنێت. هەوکردنەکە ڕەنگە بگاتە ناوەوەی ددان و شانەکانی دەوروبەری و خڕاج دروست بکات.
کەی پێویستە سەردانی پزیشکی ددان بکەیت؟
کاتێک هەست بە ئازار یان هەستیاریی ددان دەکەیت، یان کون یان لکەی ڕەنگدار لە ڕووی دداندا دەبینیت، پێویستە دەستبەجێ سەردانی پزیشک بکەیت. هەروەها پشکنینی خولی پێویستە، تەنانەت ئەگەر دەم تەندروست دیار بێت.
لە پزیشکی ددان چی چاوەڕێ بکەیت؟
پزیشک بە دەستی خۆی دەم دەپشکنێت و پرسیار لە جۆری ئازارەکەت دەکات، وەک هەستیاری بە گەرمی یان ساردی. ڕەنگە وێنەی تیشکی X بەکاربهێنێت بۆ دیاریکردنی شوێن و قوڵیی کەلێنەکان.
کەی پێویستە دەستبەجێ سەردانی پزیشک بکەیت؟
ئەگەر ئەم نیشانانە دەرکەوتن، سەردانی کلینیک بکە:
- ئازاری تیژ یان بەردەوام لە کاتی جووین.
- هەستیاریی توند بەرامبەر خواردنەوەی گەرم یان سارد.
- ئاوسانی دیاری پووک.
- دەرکەوتنی کونێکی ئاشکرا لە ددانەکان.
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی لەگەڵ ئازاری ددان لە منداڵاندا.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژ لەگەڵ پزیشکی پسپۆڕ نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- قروچاندنی ددان: هۆکار، نیشانە و چارەسەر
- خواردن بۆ بەهێزکردنی ددان و سپی‌کردنەوە
- زمانی سپی: هۆکار و چارەسەر
- سووتانی زمان و ڕێگاکانی چارەسەری
- زیاتر دەربارەی تەندروستی ددان
Photo: Daniel Frank, CC0 1.0, via stocksnap.io
approved by: Medica Health team