چەوریی زیاد لە جەستەدا دەتوانێت مەترسیی تەندروستیی گەورە دروست بکات؛ کاریگەری قەڵەویی لەسەر جەستە ئەندامە گرنگەکان و نەخۆشییە درێژخایەنەکان دەگرێتەوە.
کاریگەری قەڵەویی لەسەر جەستە و ئەندامە گرنگەکان چین؟
قەڵەویی (Obesity) تەنها کێشەیەکی پەیوەندیدار بە دەرکەوتن نییە، بەڵکو دۆخێکی نەخۆشییە کە لەوانەیە پەیوەندی بە نزیکەی ٤٧ نەخۆشیی درێژخایەنەوە هەبێت. زیانەکانی قەڵەویی ئەمانە دەگرێتەوە:
- دڵ و ڕەگەکانی خوێن: مەترسیی داخستنی شەریانەکان و بەرزبوونەوەی کۆلێسترۆڵی خراپ و چەوریی سێ‌گۆشە زیاد دەکات، و مەترسیی تووشبوون بە نەخۆشیی دڵ لەوانەیە سێ هێندە زیاد بکات. هەروەها ئەگەری تووشبوون بە جەڵتەی مێشک و بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن زیاد دەکات؛ ڕێژەی باڵا بوونی پەستانی خوێن لەنێو کەسانی قەڵەودا لەوانەیە بەراورد بە کەسانی کێشی ئاسایی تا ٣ هێندە بێت.
- گۆڕینی ماددەکان لە جەستە و شەکرە: قەڵەویی هۆکارێکی سەرەکیی تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەمە، کە بەهۆی بەرگریی خانەکان بەرامبەر ئینسولینەوە ڕوودەدات.
- سیستەمی هەناسەدان: زیادبوونی کێش ڕێڕەوی هەناسە تنگ دەکات، کە دەبێتە هۆی خڕەخڕ و سندرۆمی وەستانی هەناسە لە کاتی خەودا؛ هەروەها باڵوبوونەوەی هەناسەتەنگی زیاد دەکات.
- ئێسک و جومگەکان: دەبێتە هۆی خورانی نەرمەئێسکی جومگەکان و ئاوسانی جومگە بەهۆی خورانەوە، بە تایبەتی لە ئەژنۆ، حەوز و خوارەوەی پشت. هەروەها لە منداڵاندا لەوانەیە ببێتە هۆی چەماوەیی لاقەکان، یان ئازاری پاشنە و پێی تەخت.
- گورچیلە و شێرپەنجە: پەیوەندی بە کەم‌کاریی گورچیلەوە هەیە و مەترسیی تووشبوون بە هەندێک جۆری شێرپەنجەی پەیوەست بە هۆرمۆن زیاد دەکات، وەک شێرپەنجەی مەمک، پرۆستات، پەردەی ناوەوەی منداڵدان و ڕیخۆڵە.
زیانەکانی قەڵەویی لە ژنان و پیاواندا
هەندێک لە ئاڵۆزییەکان بە پێی ڕەگەز جیاوازن:
قەڵەویی لە ژناندا:
- ئەگەری تووشبوون بە سندرۆمی چەند کیسەی هێلکەدان زیاد دەکات، کە لەوانەیە ببێتە هۆی نەزۆکی و ناڕێکیی سووڕی مانگانە.
- ئاڵۆزییەکانی کاتی دووگیانی، وەک شەکرەی دووگیانی، زەحمەتی لەدایکبوون و زیادبوونی ئەگەری لەدایکبوونی بە نەشتەرگەری، هەروەها گەورەبوونی زۆری کۆرپە.
قەڵەویی لە پیاواندا:
- لەوانەیە پەیوەندی بە کێشەی توانای سێکسی، نەتوانینی سێکسی و نەزۆکییەوە هەبێت. تێبینی کراوە کە کاتێک پێوەری کێشی جەستە کەم دەبێتەوە، کارکردی سێکسی باشتر دەبێت.
قەڵەویی لە منداڵان و چۆنیەتی دەستنیشانکردنی
قەڵەویی بە خێرایی لەنێو منداڵاندا باڵو دەبێتەوە و زۆرجار تا گەورەبوونیان لەگەڵیان دەمێنێتەوە. بۆ دەستنیشانکردنی، پێوەری کێشی جەستە هەژمار دەکرێت و بە خشتەکانی گەشە بەپێی تەمەن و ڕەگەز بەراورد دەکرێت:
- کێشی زیاد: کاتێک پێوەرەکە لە نێوان پەڕەی سەدیی ٨٥ و ٩٤ بێت.
- قەڵەویی: کاتێک پێوەرەکە لە پەڕەی سەدیی ٩٥ یان زیاتر بێت.
- قەڵەوییی زۆر: کاتێک پێوەرەکە گەورەتر یان یەکسان بێت بە ١٢٠%ی پەڕەی سەدیی ٩٥.
لەوانەیە پزیشک داوای تاقیکردنەوەی خوێن بکات بۆ پێوانەکردنی شەکری خوێن، کۆلێسترۆڵ، کارکردی جگەر و ئاستی هۆرمۆنەکان.
ڕێگاکانی چارەسەر و پێشگیری
دەتوانرێت بە کەمکردنەوەی ٥ إلى ١٠%ی کێشی زیاد، مەترسییە تەندروستییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بکرێنەوە. ڕێگاکانی مامەڵەکردن ئەمانەن:
- گۆڕینی ڕێژەی خواردن: کەمکردنەوەی کالۆریی بێ‌سوود و خواردنی خێرا، و ڕێکخستنی کاتەکانی خواردن بە پێی کاتی زیندەوەریی جەستە.
- چالاکیی جەستەیی: بەردەوام وەرزشکردن بۆ زیادکردنی سووتاندنی وزە و پاراستنی قەبارەی ماسولکەکان.
- دەستێوەردانی پزیشکی: لە هەندێک دۆخدا، چارەسەر لەوانەیە دەرمان یان نەشتەرگەریی کەمکردنەوەی کێش بگرێتەوە.
پرسیارە باوەکان
کاتێک سەردانی پزیشک دەکەم، چی چاوەڕێ بکەم؟
پزیشک کێش بە بەکارهێنانی پێوەری کێشی جەستە هەڵدەسەنگێنێت، مێژووی نەخۆشیی خێزانی پێداچوونەوەی بۆ دەکات، خواردن و ئاستی چالاکیی جەستەیی دەپشکنێت و لەوانەیە داوای تاقیکردنەوەی تاقیگە بکات بۆ هەڵسەنگاندنی تەندروستیی گشتی.
قەڵەویی دایک چۆن کاریگەری لەسەر کۆرپە دەکات؟
توێژینەوەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە بەرزبوونی پێوەری کێشی جەستەی دایک پێش دووگیانی لەوانەیە منداڵەکان زیاتر لە مەترسیی قەڵەویی، زیادبوونی چەوری لە جگەر و تووشبوون بە شەکرەی جۆری دووەم لە داهاتوودا دابنێت.
نیشانەکانی قەڵەویی لە جەستە و شەکرەی پەیوەست بە کێشی زیاد چین؟
نیشانە باوەکان وشکیی دەم، سەرئێشە، زیادبوونی هەستی تینوێتی و زۆر میزکردنن؛ هەروەها لاوازیی گشتی و ماندووبوون.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
لە کاتی دەرکەوتنی ئەم نیشانانەی خوارەوەدا، دەبێت بێ درەنگکردن ڕاوێژی پزیشکی وەربگریت:
- وەستانی هەناسە لە کاتی خەودا یان خڕەخڕی توند کە بێخەوی و خەواڵوویی ڕۆژانەی لەگەڵ بێت.
- ئازاری توند و درێژخایەنی جومگەکان کە جووڵەکردن یان ڕۆیشتن قورس دەکات.
- دەرکەوتنی نیشانەکانی بەرگریی ئینسولین، وەک تینوێتیی زۆر و زۆر میزکردن.
- تێبینیی چەماوەیی لاقەکانی منداڵان.
بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگەی ڕاوێژ لەگەڵ پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کێش لەدەستدان: ڕێگاکانی بەردەوام
- ڕێگای سەلامەت بۆ کەمکردنەوەی کێش
- ڕێژیمی خواردن بۆ قولۆنی هەستیار و FODMAP
- نەخۆشییەکانی بەهۆی قەڵەوییەوە و کاریگەرییان
- زیاتر دەربارەی کەمکردنەوەی کێش و قەڵەوی
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team