ئەم ڕێنماییە سروشتی ڤایرۆسی کۆرۆنا، نیشانەکان و ڕێگاکانی خۆپاراستن ڕوون دەکاتەوە و وەڵامی گرنگترین پرسیارە باوەکان دەداتەوە.
ڤایرۆسی کۆرۆنا چییە؟
ئەم زاراوەیە ئاماژە بە یەک ڤایرۆس ناکات، بەڵکو خێزانێکی گەورەی ڤایرۆسە تاجدارەکانە کە مرۆڤ و ئاژەڵ تووش دەکەن. ناویان لەمەوە هاتووە کە شێوەیان لە ژێر میکرۆسکۆپدا وەک تاج وایە. توندی تووشبوون بەمانە جیاوازە؛ لە زکامێکی سووکەوە تا هەوکردنی توندی هەناسەدان، وەک «سارس».
لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩دا جۆرێکی نوێ دەرکەوت کە بە ناوی ڤایرۆسی تازەی کۆرۆنا (کۆڤید-١٩) ناسرا؛ ئەم جۆرە بووە هۆی پەتایەکی جیهانی کە کاریگەری لەسەر هەموو وڵاتانی جیهان دانا. جۆرە کۆنەکانی تریش هەن، وەک ئەو ڤایرۆسەی کە هۆکاری نەخۆشییەکەی سندرۆمی هەناسەدانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە (MERS-CoV) و لە ساڵی ٢٠١٢دا دۆزرایەوە.
بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا و ڕێگاکانی گواستنەوە
بڵاوبوونەوەی جۆرە تازەکە لە هەموو وڵاتاندا زۆر فراوان و خێرا بوو. سەبارەت بە جۆرە کۆنەکان، لە وڵاتانی وەک عەرەبستانی سعودی، قەتەر، ئیمارات، ئوردن، تونس، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا و بەریتانیا حاڵەت تۆمار کراوە؛ هەروەها حاڵەتێک لە میسر تۆمار کراوە.
نەخۆشییەکە لە نێوان مرۆڤەکاندا بەم ڕێگایانە دەگوازرێتەوە:
- وردەدڵۆپەکان کە لە کەشی هەوادا بڵاودەبنەوە، لە کاتی پەیوەندیی نزیکدا.
- پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کەسی تووشبوو؛ گواستنەوەکە بە بوونی کۆکە یان پژمین ئاسانتر دەبێت.
- ئەو کەسانەی نیشانەیان نییە (تووشبوونی بێ‌نیشانە)، یان هێشتا نیشانەکانیان دەست پێ نەکردووە (تووشبوونی پێش دەرکەوتنی نیشانەکان)، دەتوانن ڤایرۆسەکە بۆ کەسانی تر بگوازنەوە.
سەبارەت بە سەرچاوەی سەرەتایی، ئەگەری ئەوە هەیە کە لە خفاش یان هەندێک ئاژەڵی دەریاییەوە گوازرابێتەوە. هەروەها جۆرە کۆنەکان بە وشترەوە پەیوەست کراون، بەڵام تا ئێستا سەرچاوەیەکی کۆتایی و دڵنیای بۆ نەسەلمێنراوە.
نیشانەکانی نەخۆشیی کۆرۆنا
نیشانەکان بە گشتی دوای ماوەیەک لە نێوان ٢ تا ١٤ ڕۆژ لە بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە دەردەکەون، و ئەمانە دەگرنەوە:
- تا و لەرز.
- کۆکەی وشک یان پژمین.
- تەنگەنەفەسی و سەختیی هەناسەدان.
- هەوکردنی قوڕگ و ئاوسانی لووت.
- سەرئێشە و ئازاری ماسولکەکان و جومگەکان.
- ماندووبوونی توند و لەش‌هەڵوەشانی.
- لەدەستدانی هەستی بۆنکردن یان تامکردن.
- تێکچوونی کارکردنی گوارە، وەک سکچوون یان ڕشانەوە.
خۆپاراستن و چارەسەرە بەردەستەکان
پێکوتە بۆ ڤایرۆسی نوێی کۆرۆنا بەردەستە؛ بە گشتی لە دوو دەرزی پێکدێت کە لە ماسولکەی باڵدا دەدرێن، بە ماوەی ٣ تا ١٢ هەفتە لە نێوانیاندا. لەوانە «فایزەر» بە کارایییەکی تا ٩٥% (بۆ ئەوانەی تەمەنیان لە ١٦ ساڵ زیاترە)، و «مۆدێرنا» بە کاراییی ٩٤.١% (بۆ ئەوانەی تەمەنیان لە ١٨ ساڵ زیاترە).
ڕێکارەکانی تری خۆپاراستن:
- دەست‌شۆردن بە ئاو و سابون بۆ ماوەی ٢٠ چرکە، یان بەکارهێنانی پاککەرەوەی ئەلکۆلی.
- دووریی جەستەیی بە لانیکەم مەترێک لە کەسانی کۆکەدار.
- بەکارهێنانی ماسک، بە تایبەتی لەلایەن کارمەندانی کەرتی تەندروستی و نەخۆشانەوە، هەروەها لە کۆبوونەوەی شوێنی داخراودا.
- باش هەواگۆڕکێکردنی شوێنە داخراوەکان.
کردارە بێ‌کاریگەرەکان:
ڕۆنی کونجید، دەم‌شۆر، خواردنی سیر و پیاز، یان شۆردنی لووت بە ئاوی خوێیی لە تووشبوون پارێزگاری ناکەن. هەروەها پێکوتەی ئەنفلۆنزا و دژەئەنتیبیۆتیکەکان ڕێگری لەم ڤایرۆسە ناکەن و چارەسەریشی ناکەن.
پرسیارە باوەکان دەربارەی ڤایرۆسی نوێی کۆرۆنا
وەرگرتنی پاکەت لە چین مەترسیی هەیە؟
نەخێر، مەترسی دانانرێت، چونکە ڤایرۆسەکە ماوەیەکی زۆر لەسەر ڕووی شتە جیاوازەکاندا نامێنێتەوە.
ئاژەڵە ماڵییەکان دەتوانن تووشبوون بگوازنەوە؟
لە ئێستادا هیچ بەڵگەیەک نییە کە ئەوان ڤایرۆسەکە بگوازنەوە، بەڵام دوای مامەڵەکردن لەگەڵیان دەستەکانتان بشۆن بۆ خۆپاراستن لە باکتریای تری وەک سالمۆنیلا.
پشکنەرە گەرماییەکان لە فڕۆکەخانەکاندا تا چەند کاریگەرن؟
تەنها لە دۆزینەوەی ئەو کەسانەدا کاریگەرن کە تاوەکەیان هەیە؛ بەڵام ئەگەر تاوەکە هێشتا دەست پێ نەکردبێت، تووشبوونەکە نادۆزنەوە (کە بە گشتی دوای ٢-١٠ ڕۆژ لە تووشبوون دەردەکەوێت).
ئایا پاشنی ئەلکۆل یان کلۆر لەسەر جەستە ڤایرۆسەکە دەکوژێت؟
نەخێر؛ ئەم ماددانە ڤایرۆسەکانی ناو جەستە ناکوژن، و دەتوانن ببنە هۆی ئازاردانی چاو و دەم، یان زیان بە جل‌وبەرگ بگەیەنن.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەین؟
لە کاتی دەرکەوتنی ئەم نیشانانەی خوارەوە، دەبێت دەستبەجێ داوای یارمەتیی فریاکەوتن بکرێت:
- بۆ گەورەساڵان: سەختیی توندی هەناسەدان، گۆڕانی ڕەنگی لێو یان ناخن بۆ شین یان خۆڵەمێشی، تێکچوونی هۆش، یان ئازاری بەردەوامی سنگ.
- بۆ منداڵان: سەرگێژە، نیشانەکانی وشکبوونی جەستە (وەک کەمبوونی فرمێسک یان کەمبوونی میزکردن)، ڕشانەوە و سکچوونی بەردەوام بۆ زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر، یان ئەو تاوەی دادەبەزێت.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاری: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ڕێگاکانی پێشگیری لە سەرماخواردن
- منداڵان هەر ساڵ ڤاکسینی ئەنفلۆنزا وەربگرن؟
- پرسیارەکان دەربارەی کۆرۆنا: نیشانە و خۆپاراستن
- کۆرۆنای نوێ: کێ زیاتر مەترسیی هەیە؟
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team