نەخۆشی سارس ڤایرۆسێکی هەناسەیی مەترسیدارە و دەتوانێت ببێتە هۆی مردن؛ لە ٢٠٠٢دا دەرکەوت و بەڵاو بووەوە، پاشان کۆنترۆڵ کرا.
نەخۆشی سارس چییە و چۆن پەیدا بوو؟
ئەم دۆخە بە سندرۆمی هەناسەیی توند و مەترسیدار ناسراوە؛ تووشبوونێکە کە هۆکاری جۆرێک لە ڤایرۆسە تاجدارەکانە (کۆرۆنا)، کە هەمان خێزانەی ئەو ڤایرۆسانەن کە سەرماخۆردنی ئاسایی دروست دەکەن. زاناکان پێیان وایە ڤایرۆسەکە لە جۆرەکانی ئاژەڵەوە گەشەی کردووە و گوازراوەتەوە بۆ مرۆڤ؛ ئەمەش وای کردووە بتوانێت لە سیستەمی بەرگریی جەستە تێپەڕێت. ئەم ڤایرۆسە هێرش دەکاتە سەر کیسە هەواییەکانی سییەکان و پرۆسەی گۆڕینەوەی ئۆکسجین و دووئۆکسیدی کاربۆن تێک دەدات.
ڕێگاکانی گواستنەوەی تووشبوون و مەترسیی سارس
ڤایرۆسەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی وردە تڕۆپکەکانی هەواوە دەگوازرێتەوە؛ کاتێک کەسی تووشبوو کۆکە دەکات، پژمی دەکات یان قسە دەکات. مەترسیی تووشبوون هەروەها ئەم ڕێگایانەش دەگرێتەوە:
- پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ شلە و دەرهاویشتەکانی نەخۆش.
- دەستدان لە ڕووکاری پیسبوو، وەک دەستگێرەی دەرگا و تەلەفۆن، و پاشان دەستدان لە چاو، لووت یان دەم.
- باش نەشۆردنی دەستەکان دوای بەکارهێنانی ئاودەست، ئەگەر پیسایی بە ڤایرۆسەکە پیس بووبێت.
نیشانەکانی تووشبوون
نیشانەکان زۆرجار دوای ماوەیەکی حەشاردان کە لە ٢ تا ١٠ ڕۆژ دەخایەنێت دەردەکەون و بە دوو قۆناغدا تێدەپەڕن:
١. نیشانە سەرەتاییەکان: وەک نیشانەکانی ئەنفلۆنزا دەبن و تا (٣٨ پلەی سەنتیگراد یان زیاتر)، لەرز، سەرئێشە، ئازاری ماسولکە و جومگەکان، ماندووبوونی گشتی و لەدەستدانی ئارەزووی خواردن لەخۆ دەگرن.
٢. نیشانە پێشکەوتووەکان: کۆکەی وشک، تەنگەنەفەسی و سکچوون لەخۆ دەگرن؛ لە هەندێک حاڵەتدا دڵتێکچوون یان ڕشانەوەش ڕوودەدات.
ئەو کەسانەی زیاتر لە مەترسیی ئاڵۆزییەکان دان
هەرچەندە نەخۆشییەکە دەتوانێت هەر کەسێک تووش بکات، بەڵام لە هەندێک کەسدا ئەگەری تووشبوون بە ئاڵۆزییە مەترسیدارەکان، وەک هەوکردنی سییەکان یان لەکارکەوتنی جگەر و دڵ، زیاترە. ئەوانە بریتین لە:
- بەساڵاچووان (بەتایبەتی ئەوانەی تەمەنیان لە ٦٠ ساڵ زیاترە).
- ئەو کەسانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە، وەک شەکرە یان هەوکردنی جگەر.
- نەخۆشانی کەمیی بەرگریی جەستە، یان ئەوانەی دەرمانی لاوازکەری بەرگری وەک ستێرۆید و چارەسەری کیمیایی بەکاردەهێنن.
- ژنانی دووگیان و نەخۆشانی گواستنەوەی ئەندام.
ڕێگاکانی پاراستن و چارەسەر
چارەسەری کاریگەر نییە کە ڤایرۆسەکە لەناو ببات؛ بۆیە پشت بە چارەسەری پشتیوانی دەبەسترێت بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکان، و هەندێک کەس ڕەنگە پێویستیان بە ئامێری هەناسەدانی دەستکرد بێت. دژەباکتریاکان بۆ چارەسەرکردنی خودی ڤایرۆس بەکارناهێنرێن، بەڵام ئەگەر تووشبوونی باکتریاییی دووەمی ڕوو بدات، ڕەنگە پزیشک دژەباکتریا بنووسێت.
بۆ پاراستن، پێشنیار دەکرێت ئەمانە جێبەجێ بکرێن:
- بەردەوام دەستەکان بە ئاو و سابوون، یان مادەی پاککەرەوەی دەستی کە لانیکەم ٦٠٪ کحول تێدایە، بشۆرەوە.
- کاتێک چاودێریی نەخۆش دەکەیت، ماسک و چاویلکەی پارێزەر و دەستکێش لەبەر بکە.
- ڕووکاری پیسبوو بەردەوام پاک بکەوە و بۆ شۆردنی جل‌وبەرگ و قاپ‌وقاچاغی نەخۆش ئاوی گەرم بەکاربهێنە.
- لانیکەم بۆ ماوەی ١٠ ڕۆژ دوای ونبوونی نیشانەکان، لە پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ کەسانی تووشبوو خۆ بپارێزە.
پرسیارە باوەکان
تووشبوون بە سارس چۆن دەستنیشان دەکرێت؟
بە پشکنینی وردی کلینیکی، تاقیکردنەوەی خوێن و پیسایی، تاقیکردنەوەی دەرهاویشتەکانی لووت، وێنەی ئێکس‌ڕەی سنگ، وێنەگرتنی سییەکان و پشکنینی PCR دەستنیشان دەکرێت.
نەخۆشی سارس چۆن بڵاو دەبێتەوە؟
لە ڕێگەی وردە تڕۆپکە هەناسەییەکانی هەڵواسراو لە هەواوە، یان دەستدان لە ڕووکاری پیسبوو بە ڤایرۆسەکە و پاشان گواستنەوەی بۆ دەروازەکانی جەستە، یان لە ڕێگەی پەیوەندیی نزیک لەگەڵ کەسی تووشبووەوە دەگوازرێتەوە.
هۆکارەکانی نەخۆشی سارس چین؟
هۆکارەکە جۆرێک لە ڤایرۆسە تاجدارەکانە. پێیان وایە لە ئاژەڵەوە گوازراوەتەوە بۆ مرۆڤ و گەشەی کردووە تا ببێتە جۆرێکی نوێ کە زیان بە سیستەمی هەناسە دەگەیەنێت.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
ئەگەر ئەم نیشانانە دەردەکەون، دەبێت دەستبەجێ یارمەتیی پزیشکی وەربگریت:
- هەبوونی نیشانەی وەک ئەنفلۆنزا لەگەڵ تا دوای گەشت.
- هەستکردن بە تەنگەنەفەسیی توند یان کۆکەی وشکی بەردەوام.
- دەرکەوتنی نیشانەکانی ناخۆشیی گشتیی توند، بەتایبەتی لە بەساڵاچووان یان ئەو کەسانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ڕێنمایی چاودێریی سییەکان
- نیشانەکانی ئەسمە لە منداڵان و چارەسەر
- چارەسەری جۆرەکانی کۆکە و ڕێگاکانی
- نەخۆشییەکانی سییەکان و پەیوەندیی خواردن
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییەکانی سییەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team