نەخۆشییە درمەکان تووشبوونێکی ڤایرۆسییە کە باڵندە جۆراوجۆرەکان دەگرێتەوە و بە دەگمەن بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە، کە نیشانەی سووک تا توند دروست دەکات.
نەخۆشییە درمەکان چییە؟
ئەم نەخۆشییە بەهۆی ڤایرۆسێکی جۆری A دروست دەبێت کە سیستەمی هەناسەدانی باڵندەکان دەگرێتەوە. باڵندە ئاوی و کۆچبەرەکان، وەک مراوی کێوی، سەرچاوەی سروشتیی ڤایرۆسەکەن. هەندێک باڵندەی کێوی تووشی نەخۆشی نابن، بەڵام ڤایرۆسەکە دەتوانێت ببێتە هۆی نەخۆشییەکی کوشندە لە ماکیانی ماڵی. لە مرۆڤدا، سۆیەکانی وەک H5N1 و H7N9 توانای زیاتر بۆ گواستنەوەیان بۆ مرۆڤ هەیە؛ جۆری H5N1 بە مەترسیدارییەکی بەرز دادەنرێت و ڕێژەی مردن لەنێو ئەو کەسانەی بۆ یەکەم جار تووشی دەبن، دەتوانێت بگاتە ٦٠%.
ڕێگاکانی گواستنەوەی تووشبوون و هۆکارەکانی مەترسی
ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی پەیوەندیی ڕاستەوخۆ یان نزیک لەگەڵ باڵندە تووشبووەکان یان ژینگەکەیانەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە، لەوانە:
- هەناسەدانی دڵۆپەکان یان ماددە باڵاوبووەکان لە ترشوحاتی سیستەمی هەناسەدانی باڵندەکان.
- دەستدان بە بزاق، فرمێسک یان پاشماوەی باڵندە تووشبووەکان و پاشان دەستدان بە چاو، لووت یان دەم.
- مەلەکردن لە ئاوی پیسبوو بە شلەی باڵندەکان.
- پاککردنەوە یان پەڕکەندن لە باڵندە تووشبووەکان.
- خواردنی بەرهەمی ئاژەڵی بە باشی نالێنراو، وەک هێلکە یان گۆشتی ماکیان، یان بەرهەمەکانی شیری خاو لەو ناوچانەی گا شیرییەکان تووش بوون.
ئەگەری تووشبوون لە نێو ئەو کەسانەدا زیاترە کە لە کێڵگەکانی ماکیان کار دەکەن، یان دەچنە ناوچەکانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆس، یان لە بیناکاندا دەژین کە باڵندەی تووشبوویان تێدایە.
نیشانەکانی ئەنفلۆنزای باڵندە لە مرۆڤدا
نیشانەکان بە گشتی لە ماوەی ٧ ڕۆژ لە دوای بەرکەوتن بە ڤایرۆس دەردەکەون و ماوەی چاندنەوەی نەخۆشی دەتوانێت لە ٢ تا ١٧ ڕۆژ بێت. نیشانەکان ئەمانەن:
- نیشانەکانی هەناسەدان: تا، کۆکە، ئازاری قوڕگ، تەنگەنەفەسی و هەوکردنی سییەکان.
- نیشانە گشتییەکان: ئازاری ماسولکە و جومگەکان، سەرئێشە و لەرزینی لەش.
- نیشانەکانی گەدە و ڕیخۆڵە: دڵتێکچوون، ڕشانەوە، ئازاری سک و سکچوون.
- نیشانەکانی تر: هەوکردنی پەردەی چاو و گۆڕانکارییە دەمارەکییەکان، وەک تشەنج یان کەمبوونەوەی ئاستی هۆشیاری.
دەستنیشانکردن و چارەسەری ئەنفلۆنزای باڵندە
بۆ دەستنیشانکردن، لە ڕۆژەکانی سەرەتای تووشبووندا نموونە لە شلەی لووت، دەم یان چاو وەردەگیرێت و ڕەنگە وێنەگرتنی بە ئەشعەی X بۆ سییەکان بەکاربهێنرێت.
چارەسەری ئەنفلۆنزای باڵندە پشت بەمانە دەبەستێت:
١. دژەڤایرۆسەکان: وەک ئۆسێلتامیڤیر (تامفلو) و زانامیڤیر (رێلێنزا)، کە باشترە لە ماوەی ٤٨ کاتژمێر لە دوای دەستپێکردنی نیشانەکان بدرێن. هەندێک دەرمانی کۆنتر، وەک ئەمانتادین، بەهۆی بەرگریی ڤایرۆس لێیانەوە چیتر کاریگەر نین.
٢. چارەسەری یارمەتیدەر: بەکارهێنانی دەرمانی کەمکەرەوەی تا و دەرمانی ئازارکەمکەرەوە.
٣. چاودێریی پێشکەوتوو: لە دۆخە توندەکاندا، مانەوە بە جیاکراوە لە نەخۆشخانە پێویستە و ڕەنگە نەخۆش لە بەشی چاودێریی چڕدا پێویستی بە ئامێری هەناسەدانی دەستکرد هەبێت.
پێشگیری لە ئەنفلۆنزای باڵندە
بۆ پاراستنی خۆت لە تووشبوون، ئەم ڕێنماییانە پەیڕەو بکە:
- دووربکەوەرەوە لە پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ باڵندە تووشبووەکان یان چوونە بازاڕی ماکیان لە ناوچە تووشبووەکان.
- گۆشت و هێلکە بە باشی بپێژە، چونکە گەرما ڤایرۆسەکە دەکوژێت.
- پێش و دوای مامەڵەکردن لەگەڵ ماکیان، دەستەکانت بە ئاو و سابون بشۆ یان ماددەی پاککەرەوەی ئەلکحۆلی بەکاربهێنە.
- لە شوێنەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی ماسک لەبەر بکە و کاتی پژمین دەم و لووتت بپۆشە.
- ئەو کەرەستانە و ڕووانە پاک بکەرەوە کە بۆ ئامادەکردنی مریشک بەکاردێن.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
لەو دۆخانەدا دەبێت دەستبەجێ پەیوەندی بە خزمەتگوزاریی تەندروستییەوە بکەیت:
- دەرکەوتنی نیشانەی هاوشێوەی ئەنفلۆنزا دوای بەرکەوتن لەگەڵ باڵندەی تووشبوو یان گەشتکردن بۆ ناوچەیەکی تووشبوو.
- هەستکردن بە تەنگەنەفەسی لە ماوەی ١٠ ڕۆژ لە دوای گەڕانەوە لە ناوچەکانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆس.
- تێبینیی نیشانەی نامۆ لە ماکیان، وەک مردنی لەناکاو، ئاوسانی سەر یان گۆڕینی ڕەنگی قاچەکان بۆ مۆر.
پرسیارە باوەکان
ئەنفلۆنزای باڵندە چییە؟
تووشبوونێکی ڤایرۆسییە لە جۆری A کە بە شێوەی سەرەکی باڵندەکان دەگرێتەوە و لە دۆخە دەگمەنەکاندا دەتوانێت لە ڕێگەی بەرکەوتنی نزیکەوە بگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ.
ئایا تووشبوون لە نێوان مرۆڤەکاندا دەگوازرێتەوە؟
بەڵێ، بەڵام زۆر دەگمەنە و بە گشتی کاتێک ڕوودەدات کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ و زۆر نزیک هەبێت، وەک چاودێریکردنی دایک بۆ منداڵەکەی.
ئایا خواردنی مریشک دەبێتە هۆی تووشبوون؟
ئەگەر گۆشتی باڵندە یان هێلکەکەی بە تەواوی لێنرابێت، ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی خواردنیانەوە ناگوازرێتەوە.
جیاوازیی نێوانی و ئەنفلۆنزای وەرزی چییە؟
سەرچاوەی گواستنەوەیان جیاوازە؛ باڵندەکان سەرچاوەی سەرەکیی ئەنفلۆنزای باڵندەن، بەڵام ئەنفلۆنزای وەرزی لە ڕێگەی دڵۆپەکانەوە لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێتەوە. هەروەها ماوەی چاندنەوەی ئەنفلۆنزای باڵندە درێژترە و کێشەی هەناسەدانی توندتر دروست دەکات.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریەتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگای ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- بەرنامەکانی کۆنترۆڵی عەفونەت لە نەخۆشخانە
- ڤایرۆسی زیکا لە دووگیانیدا: مەترسی و خۆپاراستن
- زانیاری لەبارەی ئەنفلۆنزای بەراز و H1N1
- هەپاتیتی بی: نیشانەکان و ڕێگاکانی خۆپاراستن
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییە درمەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team