ڤایرۆسی زیکا نەخۆشییەکی ڤایرۆسییە کە بە مێشوولە دەگوازرێتەوە؛ تووشبوونی دایک لە کاتی دووگیانیدا دەتوانێت مەترسییەکی گەورە بۆ کۆرپە دروست بکات.
چۆن ڤایرۆسی زیکا دەگوازرێتەوە؟
ئەم ڤایرۆسە بە شێوەی سەرەکی بە لێدانی جۆرێک مێشوولەی «ئەیدیس» دەگوازرێتەوە؛ ئەم مێشوولەیە زۆرجار لە کاتی ڕۆژدا چالاکە و لە شوێنەکانی کۆبوونەوەی ئاو زۆر دەبێت. هەروەها ڤایرۆسەکە دەتوانێت بەم ڕێگایانە بگوازرێتەوە:
- پەیوەندیی سێکسی.
- گواستنەوەی خوێن یان پێکهاتەکانی.
- نەشتەرگەریی چاندنی ئەندام.
- لە دایکەوە بۆ کۆرپە لە کاتی دووگیانی یان لەدایکبوون، یان لە ڕێگەی شیردانەوە.
نیشانەکانی ڤایرۆسی زیکا و چۆنیەتی دەستنیشانکردنی
زۆربەی تووشبووان هیچ نیشانەیەکیان تێدا دەرناکەوێت؛ تەنها یەک کەس لە هەر پێنج کەسێکی تووشبوو نیشانەی دەردەکەوێت. ئەگەر نیشانەکان دەرکەون، زۆرجار دوای ٢ تا ١٤ ڕۆژ لە لێدانی مێشوولە دەست پێدەکەن و چەند ڕۆژێک تا هەفتەیەک بەردەوام دەبن. نیشانەکانی ڤایرۆسی زیکا ئەمانەن:
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی جەستە (تا).
- دەرکەوتنی ڕەشەڵەک.
- ئازاری جومگە و ماسولکەکان.
- هەوکردنی پەردەی کۆنجۆکتیڤی چاو (سووربوونەوەی سپیی چاو).
- هەستکردن بە ناخۆشیی گشتی.
دەتوانرێت تووشبوون بە تاقیکردنەوەی تاقیگەیی لەسەر خوێن یان شلەکانی تری جەستە، وەک میز و شلەی تۆو، پشتڕاست بکرێتەوە.
چارەسەری ڤایرۆسی زیکا و مامەڵەکردن لەگەڵ تووشبوون
لە ئێستادا ڤاکسین یان چارەسەرێکی دیاریکراو و چاککەرەوە بۆ ئەم ڤایرۆسە نییە؛ بۆیە چارەسەری ڤایرۆسی زیکا لەسەر کەمکردنەوەی نیشانەکان سەرنج دەدات، بەمانە:
- پشوودانی تەواو و خواردنەوەی بڕی پێویستی شلە بۆ ڕێگریکردن لە وشکبوونەوەی جەستە.
- بەکارهێنانی دەرمانی کەمکەرەوەی ئازار کە بەبێ ڕەچەتە دەفرۆشرێت، وەک پاراسیتامۆڵ، بۆ کەمکردنەوەی تا.
- خۆپاراستن لە خواردنی ئەسپیرین یان دژەهەوکردنە ناستێرۆیدییەکان (NSAIDs) تا کاتێک تووشبوون بە تاوی دێنگی ڕەت دەکرێتەوە، بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی خوێنبەربوون.
ئاڵۆزییەکانی ڤایرۆسی زیکا و مەترسییەکانی بۆ کۆرپە
ئەم ڤایرۆسە لەوانەیە ببێتە هۆی ئاڵۆزیی دەگمەن، وەک سێندرۆمی گیلەن-بارێ کە ببێتە هۆی شەلەلیی کاتی کە لە قاچەکانەوە دەست پێدەکات، یان هەوکردنی توند و بڵاوبووی مێشک و مۆخی پشتی. لە حاڵەتە زۆر دەگمەندا، هەڵاوسانی مێشک یان مردن بەهۆی کەمبوونی پڵاکێتەکانی خوێن و خوێنبەربوونی ناوخۆیی تۆمار کراوە.
سەبارەت بە کۆرپە، تووشبوون لە قۆناغە سەرەتاییەکانی دووگیانی، بە تایبەتی لە سێیەکی یەکەمی دووگیانیدا، لەوانەیە ببێتە هۆی:
- بچووکبوونەوەی قەبارەی سەر (Microcephaly)، کە کاریگەری لەسەر گەشەی مێشک و زیرەکیی منداڵ دادەنێت.
- دروستبوونی شێوەگۆڕانی چاو کە لەوانەیە بینایی بخاتە مەترسییەوە.
- لە حاڵەتە دەگمەن و تۆمارکراوەکاندا، لەوانەیە ببێتە هۆی نەبوونی شانەی مێشک (hydranencephaly)، یان ئاوسانی کۆرپە لە سکدا و چەماوەیی جومگەکان، کە لەوانەیە ببێتە هۆی لەدایکبوونی منداڵێکی مردوو.
ڕێگریکردن لە ڤایرۆسی زیکا
ڕێگریکردن لە ڤایرۆسی زیکا بە شێوەی سەرەکی پشت بە خۆپاراستن لە لێدانی مێشوولە دەبەستێت، بە تایبەتی بۆ گەشتیاران و ژنانی دووگیان، بەمانە:
- بەکارهێنانی دەرمانە دوورخەرەوەکانی مێشوولە کە مادەی (DEET)یان تێدایە، بە ڕێژەیەک کە دەگاتە ٥٠٪، یان مادەی (picaridin).
- لەبەرکردنی جل‌وبەرگی درێژ کە باڵ و قاچ دادەپۆشێت.
- خەوتن لەژێر تۆڕی مێشوولە، داخستنی دەرگا و پەنجەرەکان و بەکارهێنانی کەندێنەری هەوا.
- داپۆشینی تانکەکانی ئاو لە ماڵەوە و خۆپاراستن لە کۆکردنەوەی خاشاک یان وەستان لە نزیک شوێنەکانی کۆبوونەوەی ئاو.
ئەگەر لەگەڵ کەسێکی تووشبوو دەژیت، دەبێت لە دەستدان لە خوێن یان شلەکانی جەستەی خۆی بپارێزیت، دەستەکانت بە ئاو و سابون بشۆیت، ڕووبەرەکانی دەوروبەری پاک و پاقژ بکەیتەوە و جل‌وبەرگەکانی بە جیا بشۆیتەوە.
پرسیارە باوەکان
کێ لە مەترسیی تووشبوون بە ڤایرۆسی زیکادایە؟
هەموو کەسێک مەترسیی تووشبوونی هەیە، بە تایبەتی ئەوانەی پێشتر تووش نەبوون و ئەوانەی لە ناوچەکانی بوونی مێشوولەی گواستەرەوەی ڤایرۆسەکە دەژین.
ئایا تووشبوونی ژنی دووگیان بە ڤایرۆسی زیکا مەترسیدارە؟
بەڵێ، تووشبوون بە ڤایرۆسەکە زۆر مەترسیدارە، بە تایبەتی لە سێیەکی یەکەمی دووگیانیدا، چونکە لەوانەیە ببێتە هۆی کێشەی لەدایکبوون و زیانی مێشکی کۆرپە.
ئایا تووشبوون بە ڤایرۆسی زیکا دەبێتە هۆی مردن؟
زۆربەی زانیارییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم ڤایرۆسە نابێتە هۆی مردن، بەڵام حاڵەتە دەگمەنی تۆمار کراون کە ئاڵۆزیی تەندروستیی سەرئەنجامی مردنیان هەبووە.
چۆن لە کاتی گەشتدا خۆم لە تووشبوون بە ڤایرۆسی زیکا بپارێزم؟
پێش گەشتکردن ڕاوێژ لەگەڵ پزیشک بکە، جل‌وبەرگی پارێزەر و دەرمانی دوورخەرەوەی مێشوولە بەکاربهێنە و لە شوێنەکانی کۆبوونەوەی مێشوولە خۆت بپارێزە.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
ئەگەر تا، ڕەشەڵەک یان ئازاری جومگەکانت دەرکەوت، دەبێت دەستبەجێ پزیشک ببینیت؛ بە تایبەتی ئەگەر دووگیانیت یان بە تازەیی گەشتت کردووە بۆ ناوچەیەک کە ڤایرۆسەکەی تێدا بڵاوە.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- نەخۆشییە درمەکان: نیشانە و پێشگیری
- قانقاریا: نیشانە و چارەسەر
- بەرنامەکانی کۆنترۆڵی عەفونەت لە نەخۆشخانە
- کرمی سوزنی: نیشانە و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییە درمەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team