سندرۆمی هەناسەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نەخۆشییەکی توندی سییەکانە؛ لەوەدا نیشانەکان، هۆکارەکان و ڕێگاکانی پێشگیری دەزانیت.
هۆکاری سندرۆمی هەناسەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (مێرس) چییە؟
ڤایرۆسی MERS-CoV لە ڕێڕەوی هەناسەداندا دەژی. لەوانەیە سەرچاوەکەی شافێر بووبێت، بەڵام پسپۆڕان باوەڕیان وایە پێش ئەوەی مرۆڤ تووش بکات، بۆ وشتر بڵاو بووەتەوە. خەڵک دەتوانن بەمانەوە تووشی ڤایرۆسەکە ببن:
- پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ وشتر.
- خواردنەوەی شیری وشتر یان خواردنی گۆشتی وشتر بە شێوەی خاو.
- هەناسەدانی وردەڵەکان کاتێک کەسێکی تووشبوو کۆکە دەکات.
نیشانەکانی نەخۆشی مێرس و مەترسییەکان
نیشانەکان بە شێوەی ئاسایی لە نێوان ٢ و ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەردەکەون. هەندێک کەس هیچ نیشانەیەکیان نابێت یان تووشی نیشانەیەکی سووکی هاوشێوەی سەرما دەبن. کەسانی تر تووشی کێشەی توندی هەناسەدان دەبن، لەوانە:
- تا
- کۆکە
- هەناسەتەنگی
نیشانەکانی دەرەوەی سییەکان دەتوانن ڕشانەوە، دڵتێکچوون و سکچوون بگرنەوە.
کێ زیاتر لە مەترسیدایە؟
زۆربەی کەیسەکان پەیوەستن بە نیمچەدوورگەی عەرەبی، بە تایبەتی وڵاتانی وەک عەرەبستانی سعودی، سووریا، عێراق، ئیسرائیل و ئێران. ئەگەر کارمەندی تەندروستی بیت و ڕێنماییەکانی کۆنترۆڵی تووشبوونت جێبەجێ نەکردبێت، لە نزیک کەسێکی تووشبوو بووبیت، یان پەیوەندیت لەگەڵ وشتر هەبووبێت، مەترسییەکەت زیاترە.
ئەوانەی سیستەمی بەرگریی لاوازیان هەیە یان نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە، زیاتر لەوانەیە تووشی تووشبوونی توند ببن. ئەم نەخۆشییانە ئەمانە دەگرنەوە:
- شەکرە
- شێرپەنجە
- نەخۆشیی درێژخایەنی گورچیلە، دڵ یان سییەکان
ئاڵۆزییەکان و دەستنیشانکردن
ئەم تووشبوونە دەتوانێت ببێتە هۆی لەکارکەوتنی گورچیلە، لەکارکەوتنی سییەکان، یان پەڵەی سی. لە دۆخە قورسەکاندا، لەوانەیە نەخۆش پێویستی بە ئامێری هەناسەدانی دەستکرد هەبێت.
بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە، پزیشکان مێژووی گەشت و پەیوەندی لەگەڵ وشتر یان کەسانی نەخۆشدا دەکۆڵنەوە. لەوانەیە چەند تاقیکردنەوەیەکی تاقیگە بەکاربهێنن:
- نمونەکانی بەشی سەرەوەی ڕێڕەوی هەناسەدان: سواب لە قوڕگ یان لووتەوە.
- نمونەکانی بەشی خوارەوەی ڕێڕەوی هەناسەدان: بەڵغەم کە لە ناو قاچێکدا کۆکراوەتەوە، یان شلەیەک کە بە بۆرییەکەوە لە سییەکان وەردەگیرێت.
- نمونەکانی سێرەم: نمونەی خوێن کە بە ئامێری سوڕێنەر پرۆسێس دەکرێت بۆ جیاکردنەوەی سێرەم.
لەبەر ئەوەی هەموو تاقیگەکان ناتوانن ئەم تاقیکردنەوانە ئەنجام بدەن، لەوانەیە نمونەکان بنێردرێن بۆ CDC یان بەڕێوەبەرایەتییەکانی تەندروستیی ویلایەتەکان.
چارەسەر و پێشگیری
لە ئێستادا هیچ ڤاکسینێک یان دەرمانێکی پەسەندکراو نییە کە ڤایرۆسەکە چاک بکاتەوە. پزیشکان سەرنجیان لەسەر کۆنترۆڵکردنی نیشانەکانە. دۆخە سووکەکان دەتوانرێت لە ماڵەوە بە دەرمانی تا و ئازار چارەسەر بکرێن. دۆخە توندەکان پێویستیان بە مانەوە لە نەخۆشخانە هەیە بۆ وەرگرتنی ئۆکسجینی زیادە، شلە بە ڕێگای وەریدەوە، یان هەناسەدانی دەستکرد.
بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی سندرۆمی هەناسەیی مێرس:
- دەستەکانت بەردەوام بشۆ و ڕووبەرەکان پاک بکەرەوە.
- دەست لە لووت، دەم یان چاوەکانت مەدە.
- لە پەیوەندی لەگەڵ کەسانی نەخۆش یان وشتر خۆت بپارێزە.
- لە بەرهەمە خاوەکانی وشتر خۆت بپارێزە.
- کۆکە و پژمین بە دەستمال دابپۆشە.
پرسیارە باوەکان
مێرس چەندە باوە؟
تا ئایاری ٢٠٢٤، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی ٢,٦١٣ کەیس لە ٢٧ وڵاتدا تۆمار کردبوو، کە ٨٠%ی لە عەرەبستانی سعودی ڕوویدابوو. تەنها دوو کەیس ڕاپۆرت کراون؛ هەردووکیان لە کارمەندانی تەندروستی بوون کە گەشتیان بۆ عەرەبستانی سعودی کردبوو.
ڕێژەی مردن چەندە؟
بەڵگەکان لەبارەی ڕێژەی وردی مردنەوە جیاوازن. هەندێک توێژەر باوەڕیان وایە لە هەر ١٠ کەسدا ٣ یان ٤ کەس دەمرن، بەڵام لەوانەیە ئەمە دروست نەبێت، چونکە زۆر کەیسی سووک بە نەخۆشییەکەوە دەستنیشان ناکرێن.
سندرۆمی هەناسەیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (مێرس) چییە؟
سندرۆمی هەناسەیی مێرس نەخۆشییەکی توندی هەناسەدانە کە ڤایرۆسی کۆرۆنای MERS-CoV دروستی دەکات. هەرچەندە نیشانەکانی لەگەڵ کۆڤید-١٩ هاوبەشن، بەو ڕادەیە گوازراوە نییە و بڵاوبوونەوەی بەرفراوانی کۆمەڵایەتی لێی نەبینراوە.
کەی پەیوەندی بە پزیشکەوە بکەیت
ئەگەر دوای گەشتکردن بۆ نیمچەدوورگەی عەرەبی یان پەیوەندیکردن لەگەڵ وشتر، تا، کۆکە یان هەناسەتەنگیت پەیدا کرد، دەستبەجێ پەیوەندی بە دابینکەری چاودێریی تەندروستییەوە بکە.
نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی پێویستیان بە چاودێریی خێرا هەیە:
- هەناسەدانی بە زەحمەتییەکی توند.
- خراپبوونی خێرای دۆخی قورسی هەناسەدان.
- نیشانەکانی لەکارکەوتنی ئەندامەکان.
بەرپرسیارێتی‌نەگرتن: ئەم وتارە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی نییە. هەمیشە بۆ هەر پرسیارێک دەربارەی دۆخێکی پزیشکی، ڕێنماییی دابینکەرێکی چاودێریی تەندروستیی شایستە وەربگرە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- نیشانەکانی COPD و ڕێگاکانی چارەسەری
- نیشانەکانی سینوزیتی حاد و چارەسەری
- نەخۆشییەکانی سییەکان: نیشانە و چارەسەری MERS
- نەخۆشییەکانی سییەکان و ئەنفلۆەنزا
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییەکانی سییەکان
Photo: NavyMedicine, PDM 1.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team