توێژینەوەکان دەڵێن ڤیتامینی A منداڵان لە تووشبوون بە ئەستەم ناپارێزێت، بەڵام بۆ گەشەی سییەکان و تەندروستی بافتەکانی گرنگە.
ڕاستیی ڕۆڵی ڤیتامینەکان لە تووشبوون بە ئەستەم
توێژینەوەیەک لەسەر زیاتر لە ٥,٠٠٠ کەس، لە تەمەنی ٩ تا ٢٣ ساڵ، ئەنجام درا. بەشداربووان دابەش کران بەسەر دوو گرووپدا؛ گرووپێک ڤیتامینی A یان وەرگرت و گرووپی دیکە حەبی ساختەی وەرگرت. لەناو نموونەکاندا منداڵانی هەبوون کە دایکیان لە کاتی دووگیانیدا ڤیتامینی وەرگرتبوو. ئەنجامەکان هیچ جیاوازییەکیان لە ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکەدا لەنێوان دوو گرووپەکەدا نیشان نەدا؛ ڕێژەی ئەوانەی پێشتر تووشی بووبوون ٠-٢% بوو و ڕێژەی ئەوانەی لە کاتی توێژینەوەکەدا تووشی بوون کەمتر لە ١% بوو.
لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمە گرنگیی ڤیتامینەکە کەم ناکاتەوە؛ چونکە دەرکەوت ژنانی دووگیان کە ڤیتامینیان خواردبوو کەمتر مەترسیی مردنیان هەبوو و سییەکانی منداڵەکانیان قەبارەی گەورەتریان هەبوو، کە یارمەتیی زیادبوونی هەلەکانی مانەوەیان دا.
هۆکارەکانی ئەستەم و ووروژێنەرەکانی
چەندین هۆکار دەتوانن توندیی دۆخەکە زیاد بکەن یان هێرشی ئەستەم ووروژێنن. لە گرنگترینیان:
- هۆکارە ژینگەییەکان: گوڵاوی دار و گیا، سپۆرەکان، شێی ناو ماڵ، دووکەڵی زۆر و گۆڕانی کەشوهەوا و پلەی گەرمی.
- ووروژێنەرەکانی ناوماڵ: وریشمی ئاژەڵان، تۆوی پشیلە، کەنەی تۆز، پاککەرەوەکان یان سپرەی ناوماڵ و بۆنە بەهێزەکان.
- هۆکارە جەستەیی و دەروونییەکان: وەرزش، هەستە نەرێنییەکان و گۆڕانی ئاستی هۆرمۆنەکان لە ژناندا (بەتایبەتی پێش سووڕی مانگانە).
- دەرمان و هۆکاری دیکە: جگەرەکێشان، تووشبوون بە ڤایرۆس وەک سەرماخۆردن و هەندێک دەرمان وەک ئیبوپڕۆفین (سالسیلاتەکان) یان بلۆکەرەکانی بیتا کە بۆ نەخۆشیی دڵ و پەستانی خوێن بەکاردێن.
تشخیص و چارەسەری ئەستەم لە منداڵاندا
تشخیص پشت بە مێژووی پزیشکی و پشکنینی نیشانەکان دەبەستێت و لەوانەیە ئەمانەش بگرێتەوە:
١. پێوانەکردنی هەناسەدان: بۆ دیاریکردنی خێرایی و بڕی هەناسەدانی دەرەوە؛ لەوانەیە لە کاتی پشوودان یان دوای وەرزش ئەنجام بدرێت.
٢. تاقیکردنەوەی هەستیاریی برۆنشی: پێوانەکردنی وەڵامی سییەکان بەرامبەر بە هەوای سارد یان وەرزش.
٣. پشکنینی ئۆکسیدی نایتریک: لەو دۆخانەدا کە تشخیصەکە دڵنیا نییە، بۆ دیاریکردنی ئەوەی ستێرۆیدەکان تا چەند سوودبەخشن.
٤. تاقیکردنەوەی پێست: بۆ دیاریکردنی ماددە هەستیارییەکان، وەک مۆڵد یان وریشمی ئاژەڵان.
ئامانجی چارەسەر کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان و کەمکردنەوەی هێرشەکانە. چارەسەرەکە دەرمانی درێژخایەن لەخۆ دەگرێت (وەک کۆرتیکۆستێرۆیدی هەناسەدراو و دەستکاریکەرەکانی لیوکۆترایین) بۆ کەمکردنەوەی هەوکردن، هەروەها دەرمانی خێراکاریش بۆ دۆخە پەلەکان. توێژینەوەکان هەروەها ئاماژەیان بەوە کردووە کە پێدانی ستێرۆید لە ماوەی ٧٥ خولەکدا لە گەیشتنی منداڵەکە بە بەشی پەلە، ئەگەری چوونە نەخۆشخانە بە ڕێژەی ١٦% کەم دەکاتەوە.
پرسیارە باوەکان
چی هێرشی ئەستەم ووروژێنێت؟
هێرشەکان بەهۆی ووروژێنەرە ژینگەییەکان وەک تۆز و پاککەرەوە، یان هۆکارە تەندروستییەکان وەک تووشبوون بە ڤایرۆس، یان تەنانەت فشارە دەروونییەکان و وەرزش ووروژێندرێن.
نیشانەکانی ئەستەم چین؟
زۆرجار بە شێوەی هێرشی دووبارەبووەوەی کۆکەی درێژخایەن، تەنگەنەفەسی و خسخس دەردەکەون.
لە پزیشکی منداڵەکەت چی چاوەڕوان بکەیت؟
پزیشک دووبارەبوونەوەی نیشانەکان و مێژووی پزیشکی پشکنین دەکات و لەوانەیە تاقیکردنەوەی کارکردنی سییەکان یان تاقیکردنەوەی هەستیاری داوا بکات، بۆ دڵنیابوون لە تشخیص و لابردنی دۆخە هاوشێوەکان وەک هەوکردنی سینوسەکان.
کەی دەبێت دەستبەجێ پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ئەم نیشانانەی مەترسیدارە دەربکەون، پێویستە یارمەتیی پزیشکی وەربگیرێت:
- تەنگەنەفەسیی توند کە بە سپرەی فریاکەوتن چارەسەر نابێت.
- دووبارەبوونەوەی هێرشی خسخس یان کۆکە بە شێوەیەکی توند و بەردەوام.
- شینبوونەوەی لێوەکان یان ناخنەکان بەهۆی کەمی ئۆکسجین.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریەتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگای ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- نیشانەکانی هێرشی توندی ئەسم و چارەسەرکردن
- ڕێنمایی بۆ هەناسەتەنگی: چاودێریی خۆ
- کاریگەری گەردی گوڵ لە دووگیانیدا و ئەسمای منداڵ
- پەمپی ئەسمە و چارەسەرە نوێکان
- زیاتر دەربارەی ڕەبۆ
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team