ئەم وتارە پەیوەندیی کەمی ئاسن و خەو و کاریگەرییەکانی لەسەر کوالێتیی پشووی شەوانە ڕوون دەکاتەوە؛ کەمی ئاسن دەتوانێت ببێتە هۆی بێخەوی.
کەمی ئاسن و خەو چۆن کاریگەری لەسەر کوالێتیی خەو دەکات؟
پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ و پشتڕاستکراوە لەنێوان کەمی ئاسن و خەودا نییە، بەڵام بەڵگە هەیە کە دەریدەخات کەمخوێنیی دروستبوو بەهۆی ئەم کەمییەوە، لەوانەیە کوالێتیی پشووی شەوانە کەم بکاتەوە. بۆچوونەکان دەربارەی سروشتی ئەم کاریگەرییە جیاوازن، بەڵام چەند هۆکارێکی جەستەیی و دەروونی پەیوەندییان پێوە هەیە:
- گۆڕانکارییە کیمیاییەکانی مێشک: ئاسن بە کارکردنی نێوانجێگرە عەصبییەکانی وەک دۆپامین و سێرۆتۆنین یارمەتی دەدات؛ ئەمانە کاتژمێری زیستی ڕێکدەخەن و کەمبوونەوەیان لەوانەیە ببێتە هۆی تێکچوونی خەو.
- سندرۆمی بێئارامیی لاق: کەمی ئاسن دەبێتە هۆی تێکچوونی دۆپامین، کە ئارەزوویەکی زۆری جووڵاندنی لاقەکان لەگەڵ هەستی خوران دروست دەکات؛ ئەم دۆخەش لە شەودا خراپتر دەبێت.
- دۆخی دەروونی و فشار: کەمی ئاسن لەوانەیە نیگەرانی زیاد بکات، ئەمەش دەرچوونی هۆرمۆنی کۆرتیزۆڵ هان دەدات و هۆرمۆنی مێلاتۆنین کەم دەکاتەوە؛ مێلاتۆنین هۆرمۆنی بەرپرسی خەوە، بۆیە ئارامبوونەوە بۆ کەسەکە قورس دەبێت.
- ماندووبوونی جەستەیی: ماندووبوونی زۆر لە دیارترین نیشانەکانی کەمی ئاسنە؛ ئەمە لەوانەیە توانای بەشداری لە چالاکییەکانی ڕێکخەری کاتژمێری زیستی، وەک وەرزش، سنووردار بکات و ببێتە هۆی بێخەوی.
- هۆکارە جینییەکان: هەندێک توێژینەوە ئاماژە بە بوونی جینێک دەکەن کە ناوی (MEISI) ـە؛ ئەم جینە کاریگەری لەسەر هەڵمژینی ئاسن هەیە و لە هەمان کاتدا پەیوەندی بە زیادبوونی ئەگەری تووشبوون بە بێخەوی هەیە.
ئەو گرووپانەی زیاتر لە مەترسیی کەمی ئاسن و تێکچوونی خەودان
چەندین گرووپی جیاواز لە کەمی ئاسن کاریگەردەبن، لەوانە:
- ژنانی: بە تایبەتی لە ساڵانی سووڕی مانگانە، کاتی دووگیانی یان لە دۆخی خوێنبەربوونی زۆری سووڕی مانگانەدا.
- منداڵان: بە تایبەتی منداڵانی شیرخۆر کە لەوانەیە کاتژمێرێکی کەمتر بخەون، و ئەو منداڵانەی بڕێکی زۆر شیری مانگا دەخۆن؛ چونکە ئاسن لەگەڵ شیر دەتوانێت هەڵمژینی ئاسن کەم بکاتەوە.
- بەساڵاچووان: ئەگەری تووشبوون بە کەمخوێنی لە کەسانی تەمەنیان لە ٦٠ ساڵ زیاترەدا زیاد دەبێت.
- گۆشت‌نەخۆران: چونکە گۆشت ناخۆن، کە سەرچاوەیەکی سەرەکیی ئاسنە.
- ئەوانەی تووشی هەندێک نەخۆشی بوون: وەک نەخۆشیی کرۆن، نەخۆشیی سیلیاک و ئەوانەی کەم‌کاریی غودەی تیروئیدیان هەیە؛ ئەم دۆخە کاریگەری لەسەر ترشیی گەدە و هەڵمژینی ئاسن دەکات.
ڕێگاکانی چارەسەری کەمی ئاسن و کێشەکانی خەو
بۆ باشترکردنی کوالێتیی خەو کە پەیوەندی بە کەمی ئاسنەوە هەیە، پێویستە هۆکاری سەرەکی لەژێر چاودێریی پزیشک چارەسەر بکرێت:
١. خۆراکی دروست: گرنگی بدە بە گۆشت، ماسی، دانەوێڵە و لۆبیای وەک نیسک و لوبیا، سەوزەی گەڵادار وەک سپیناخ و کەڵەم، و گوێز.
٢. پاشکۆی خۆراکی: لەوانەیە پزیشک بۆ ماوەی چەند مانگ یان ساڵێک پاشکۆی ئاسن بنووسێت، یان لە دۆخە توندەکاندا ئاسنی ناوڕەگی بەکاربهێنێت؛ لەبەرچاو بگرە کە هەندێک پاشکۆ دەتوانن ببنە هۆی قەبز یان سکچوون و کاریگەری لەسەر خەو دابنێن.
٣. گۆڕینی شێوازی ژیان: پابەندبوون بە کاتێکی جێگیری خەوتن، دوورکەوتنەوە لە ڕووناکیی شینی (مۆبایل و تەلەفزیۆن) ٢-٣ کاتژمێر پێش خەوتن، و دوورکەوتنەوە لە کافایین دوای کاتژمێر ٦ی ئێوارە.
٤. دەستێوەردانی پزیشکی: بەکارهێنانی حەبی ڕێگری لە دووگیانی بۆ کەمکردنەوەی خوێنبەربوونی زۆری سووڕی مانگانە، یان چارەسەرکردنی برینی گەدە، یان نەشتەرگەری ئەگەر وەڕەم هەبێت و ببێتە هۆی کەمی ئاسن.
پرسیارە باوەکان
کەمی ئاسن بێخەوی دروست دەکات؟
بەڵێ، لەوانەیە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ یارمەتی ئەمە بدات؛ بەهۆی زیادکردنی نیگەرانی، یان دروستکردنی سندرۆمی بێئارامیی لاق، یان کاریگەری لەسەر نێوانجێگرە عەصبییە ڕێکخەرەکانی کاتژمێری زیستی.
کەمی ئاسن چۆن کاریگەری لەسەر خەوی منداڵان دەکات؟
توێژینەوەکان نیشانیان داوە کە منداڵانی شیرخۆری تووشبوو بە کەمخوێنیی دروستبوو بەهۆی کەمی ئاسن، لەوانەیە بە بەراورد لەگەڵ منداڵانی تر کاتژمێرێکی کەمتر بخەون.
بۆچی کەمی پاشەکەوتی ئاسن لەوانەیە ببێتە هۆی ڕژانی قژ؟
باوەڕ وایە کە لە کاتی کەمبوونەوەی ئاسنی گشتیی جەستەدا، لەوانەیە جەستە ئاسنی ناو پاشەکەوتەکانی ناو پیازەی قژ بەکاربهێنێت؛ ئەمەش قژ لاواز دەکات و دەبێتە هۆی ڕژانی.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
لە کاتی دەرکەوتنی ئەم نیشانانەدا دەبێت دەستبەجێ ڕاوێژ بە پزیشک بکەیت:
- بەردەوام هەستکردن بە سەرگێژە و تەنگەنەفەسی.
- تووشبوون بە ماندووبوونی زۆر کە بە پشوودان باشتر نابێت.
- هەستکردن بە ئارەزوویەکی زۆر و بەردەوام بۆ جووڵاندنی لاقەکان لە شەودا.
- ڕژانی بەرچاوی قژ یان دەرکەوتنی لکەی کەڵ.
بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ل-تیانین چییە؟ هەڵبژاردن لەگەڵ ملاتۆنین
- ڕێنمایی ئامێری پاککردنەوەی CPAP
- بێخەوی لە گەنجانی بەکارهێنەری ڤەیپ و خەو
- خڕەکردنی زۆر: کەی مەترسیدارە؟
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team