کەمبوونی کۆلێسترۆلی باش واتە ئاستی HDL لە خوێندا لە سنووری ئاسایی کەمترە؛ ئەمە دەتوانێت مەترسی نەخۆشییەکانی دڵ زیاد بکات و هۆکارەکانی جۆراوجۆرن.
جیاوازیی کۆلێسترۆلی خراپ و باش
کۆلێسترۆل ماددەیەکی مۆمییە کە بۆ دروستکردنی خانەکان و بەرهەمهێنانی هۆرمۆن و ڤیتامین D پێویستە. لە ڕێگەی لیپۆپڕۆتینەوە لە خوێندا دەگوازرێتەوە و دوو جۆری گرنگی هەیە:
- لیپۆپڕۆتینی کەم‌چڕی (LDL): بە کۆلێسترۆلی خراپ ناسراوە؛ چونکە دەتوانێت لەسەر دیواری خوێنبەرەکان کۆببێتەوە و ببێتە هۆی تەسکبوونەوە و ڕەقبوونیان، کە ئەگەری ڕوودانی جەڵتەی مێشک و هێرشی دڵ زیاد دەکات.
- لیپۆپڕۆتینی بەرزچڕی (HDL): بە کۆلێسترۆلی باش ناودەبرێت؛ چونکە خوێنبەرەکان پاک دەکاتەوە و کۆلێسترۆلی زیادە لە خوێنەوە بۆ جگەر دەگوازێتەوە تا بشکێندرێت و لە جەستە دەربکرێت.
هۆکارەکانی کەمبوونی کۆلێسترۆلی باش
هۆکارەکان لە فاکتەری بۆماوەیی و ئەوانەی دواتر پەیدا دەبن پێکدێن:
- نەخۆشیی بۆماوەیی دەگمەن: وەک نەخۆشیی تانجیر، کە دەبێتە هۆی گەورەبوونی لۆزەکان و نارنجیبوونیان، نەخۆشیی چاوماسی و کەمبوونی بۆماوەیی لیپۆپڕۆتینی ئەلفای خوێن.
- هۆکارە لاوەکییەکانی نزمبوونی HDL: ئەمانە چەوریی زۆری جەستە، جگەرەکێشان، کەمیی چالاکیی جەستەیی، شەکری جۆری دوو، بەرگریی ئینسولین و بەرزبوونی تریگلیسیراید دەگرنەوە.
- کێشە تەندروستییەکان: وەک نەخۆشییەکانی جگەر و هەوکردنی توند، خراپیی خۆراک یان خراپیی هەڵمژین، و نەخۆشییەکانی سیستەمی میزڕەوی لە قۆناغە کۆتاییەکانیان.
- هەندێک دەرمان: هەندێک چارەسەر دەتوانن ئاستەکەی دابەزێنن، وەک بلۆکەرەکانی بێتا، ستێرۆیدی بنیاتنەر، پڕۆژستین، ئەندرۆجین و دۆزی بەرزی تیازاید.
ڕێگاکانی چارەسەری کەمبوونی کۆلێسترۆلی باش
چۆنیەتی بەرزکردنەوەی HDL بە هۆکاری سەرەکییەوە پەیوەستە؛ زۆرجار ئامانج کەمکردنەوەی کۆلێسترۆلی خراپ یان چارەسەرکردنی سندرۆمی مێتابۆلیزمە، لە ڕێگەی کەمکردنەوەی کێش و زیادکردنی چالاکیی جەستەیی. هەڵبژاردەکان ئەمانەن:
- دەستێوەردانی دەرمانی: بەکارهێنانی ئیسترۆجین بۆ بەرزکردنەوەی ئاستەکان بە ڕێژەی ٨% لە ژنان دوای وەستانی سووڕی مانگانە (لەگەڵ بوونی ناکۆکیی پزیشکی سەبارەت بە سوودی و مەترسییە پەیوەندیدارەکانی بەستنی خوێن)، یان ڕێگریکردن لە پڕۆتینی گواستنەوەی ئەستەری کۆلێسترۆل بۆ بەرزکردنەوەی ئاستەکان بە ڕێژەی ٤٦%.
- گۆڕینی شێوازی ژیان: وازهێنان لە جگەرەکێشان، وەرزشکردنی بەردەوام (بە کەمترینەوە ١٥٠ خولەک لە هەفتەیەکدا)، و کۆنترۆڵکردنی فشاری خوێن و شەکر.
- ڕێژیمی خۆراک: پێشنیار دەکرێت ڕیشاڵ (٢٠-٣٠ گرام لە ڕۆژێکدا)، پرۆتین (١٥%ی کالۆرییەکان) و کاربۆهایدرات (٥٠-٦٠%ی کالۆرییەکان) بخۆرێت، لەگەڵ کەمکردنەوەی چەوریی تێرکراو بۆ کەمتر لە ٧%ی کۆی کالۆرییەکانی ڕۆژانە.
نەشتەرگەری بۆ چارەسەری کەمبوونی کۆلێسترۆلی باش
نەشتەرگەری بۆ نزمبوونی HDL بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی کۆلێسترۆل بەکارهێنرێت نا؛ بەڵکو بۆ چارەسەرکردنی ئاڵۆزییەکانی دابەزینی، وەک نەخۆشییەکانی شەریانەکانی دڵ، بەکاردێت. لەوانە:
- نەشتەرگەریی دروستکردنی ڕێڕەوی جێگرەوە بۆ شەریانی دڵ یان کاتەتەری دڵ.
- لابردنی ناوەوەی شەریانی کارۆتید ئەگەر کەسەکە تووشی نەخۆشیی شەریانی کارۆتید بێت.
- نەشتەرگەریی کەمکردنەوەی گەدە بۆ چارەسەرکردنی چەوریی زۆری جەستە کە پەیوەندی بە سندرۆمی مێتابۆلیزمەوە هەیە.
پرسیارە باوەکان
سەرچاوەکانی کۆلێسترۆلی باش چین؟
دەتوانرێت بە خواردنی ڕۆنی زەیتوونی بکر، ماسیی چەور وەک سەلمۆن و ساردین، گۆزەکان (بادەم و پستە)، تۆوی چیا و کەتان، ئەڤۆکادۆ، دانەوێڵەی تەواو و دانەوەرییەکان، و خۆراکی پڕ لە پرۆبایۆتیک وەک ماست، ئاستی بەرز بکرێتەوە.
ئاستی ئاسایی کۆلێسترۆلی باش چەندە؟
ئاستەکان بەپێی تەمەن و ڕەگەز جیاوازن؛ بۆ گەورەساڵان (٢٠ ساڵ و زیاتر)، باشترە ئاستەکە بۆ پیاوان زیاتر لە ٤٠ میلیگرام/دێسیلیتر و بۆ ژنان زیاتر لە ٥٠ میلیگرام/دێسیلیتر بێت. بۆ ئەوانەی تەمەنیان ١٩ ساڵ یان کەمترە، باشترە ئاستەکە زیاتر لە ٤٥ میلیگرام/دێسیلیتر بێت.
بۆچی پێویستە ئاستی ئاسایی کۆلێسترۆل بپارێزرێت؟
چونکە تێکچوونی ئەم ئاستە، بە تایبەتی بەرزبوونی کۆلێسترۆلی خراپ و نزمبوونی کۆلێسترۆلی باش، دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی پاشماوەکان لە شەریانەکان (ڕەقبوونی شەریانەکان). ئەمە ڕەوتی ئۆکسجین و خوێن بۆ دڵ کەم دەکاتەوە و دەبێتە هۆی ئازاری سینە یان جەڵتە.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت؟
لە کاتی دەرکەوتنی نیشانە ئاگادارکەرەوەکاندا، دەبێت دەستبەجێ ڕاوێژ بە پزیشک بکرێت، وەک:
- ئازاری سنگ یان تەنگەنەفەسی (گومان لە ئانژینی سنگ).
- دەرکەوتنی نیشانەی دەمار و ئاسابی لەناکاو یان لاوازی لە یەک لای جەستە (گومان لە جەڵتەی مێشک).
- گەورەبوونی نائاساییی لۆزەکان لەگەڵ گۆڕانی ڕەنگیان بۆ نارنجی.
- تەمبوونی قەڵەوی چاو یان لەکارکەوتنی زووی گورچیلە لە گەنجان.
بێبەرپرسیاری: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- نەشتەرگەری تیروئید و غددی جێی تیروئید
- چوار پشکنین بۆ گرێی تیروئید: ڕێنمایی
- هۆرمۆن‌تراپیی ژنانەساز: ڕێنمایی تەندروستی
- کەمی یۆد: نیشانە و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی هۆرمۆنەکان و میتابۆلیزم
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team