ئەم وتارە گرنگترین زانیاری و ڕاستییە زانستییەکان دەربارەی کۆرۆناڤایرۆسی نوێ، ڕێگاکانی خۆپاراستن و ڕاستکردنەوەی باوەڕە هەڵە باوەکان دەخاتەڕوو.
کۆرۆناڤایرۆسی نوێ چییە و چۆن دەگوازرێتەوە؟
ئەم نەخۆشییە تووشبوونێکە کە ڤایرۆسێک بە ناوی «سارز کۆڤ ٢»، یان ڤایرۆسی نیشانەی هەناسەدانی توندی کۆرۆنا ٢، دروستی دەکات. ئەم جۆرە لە ڤایرۆسەکان یەکەم جار لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩ دەرکەوت، و لە جۆرەکانی تری کۆرۆناڤایرۆس جیاوازە کە پێشتر دۆزراونەتەوە، وەک سارس و میرس.
ڤایرۆسەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگای هەواوە دەگوازرێتەوە؛ وردە تۆزەکان کە کەسی تووشبوو لەکاتی کۆکەکردن یان پژمینەوە دەریان دەکات، یان لە ڕێگای پەیوەندیی نزیکەوە. بەڵگەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ڤایرۆسەکە لە سەرەتادا لە ئاژەڵی تووشبووەوە بۆ مرۆڤ گوازراوەتەوە، پاشان بووەتە هۆی گواستنەوە لەنێوان مرۆڤەکاندا.
نیشانەکانی تووشبوون و ڕێگاکانی خۆپاراستن
نیشانەکانی نەخۆشی زۆرجار لە ماوەی نێوان ٢ تا ١٤ ڕۆژ دوای تووشبوون دەردەکەون، و دەکرێت ئەمانە بگرنەوە:
- کۆکەی وشک و سەختیی هەناسەدان.
- تا و لەرز.
- ماندووبوون و بێهێزیی زۆر.
- لەدەستدانی هەستی بۆنکردن یان تامکردن.
- نیشانەی گەدە و ڕیخۆڵە، وەک سکچوون یان ڕشانەوە.
- ئازاری جەستە، سەرئێشە یان ئازاری قوڕگ.
بۆ کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی تووشبوون، پێشنیار دەکرێت ڕێوشوێنی خۆپاراستن جێبەجێ بکرێت؛ لەوانە شۆردنی دەست بە ئاو و سابون بۆ لانیکەم ٢٠ چرکە، بەکارهێنانی ماددەی پاککەرەوەی ئەلکۆلی، پاراستنی دووریی جەستەیی، هەواگۆڕکێی شوێنە داخراوەکان و لە شوێنی گونجاودا بەکارهێنانی ماسک. هەروەها ڤاکسینی نوێ بەردەستە کە یارمەتی پاراستن لە تووشبوون بە شێوەیەکی توندی نەخۆشی دەدات.
ڕاستکردنەوەی خرافەکانی کۆرۆنا
زۆر زانیاریی هەڵە بڵاودەبنەوە کە پێویستیان بە ڕوونکردنەوەی زانستی هەیە:
- گیای دەرمانی و چارەسەرەکان: بەکارهێنانی سیر یان گیا دەرمانی یان دەرمانی دیاریکراو ناتوانێت ڕێگری لە تووشبوون بکات؛ چارەسەرەکە بریتییە لە ڕێوشوێنی خۆپاراستن و ڤاکسین.
- ماسک: ئەگەر بە دروستی بەکاربهێنرێت، ڕێگایەکی زۆر کاریگەرە بۆ کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوە، بەڵام بە تەنیا پاراستنی تەواو ناکات؛ پێویستە لەگەڵ دووری و هەواگۆڕکێدا بەکاربهێنرێت.
- کاڵا و پاکەتە نێردراوەکان: ئەگەری گواستنەوەی تووشبوون لە ڕێگای کاڵا یان پاکەتە نێردراوەکانەوە زۆر کەمە، چونکە ڤایرۆسەکە بۆ ماوەیەکی زۆر لەسەر ڕووکاری شتەکان نامێنێتەوە.
- مەترسیی ڤایرۆسەکە: هەموو کەسێک کە تووشی نەخۆشییەکە دەبێت ناکوژرێت؛ زۆر کەس چاک دەبنەوە و منداڵان کەمترین مەترسییان لەبەردەمدایە. هەروەها لە جیهاندا ڤایرۆسی تریش هەن کە دەکرێت کوشندەتر بن، وەک ڤایرۆسی ئێبۆلا.
کەی پزیشک ببینیت؟
ئەگەر نیشانەی ئاگادارکەرەوەی مەترسیدار دەرکەوت، دەبێت دەستبەجێ داوای چاودێریی پزیشکی بکرێت، لەوانە:
- بۆ گەورەساڵان: هەناسەتەنگیی توند، ئازاری بەردەوامی سنگ، تێکچوونی لەناکاوی هۆش، یان گۆڕانی ڕەنگی لێو و ناخن بۆ شین یان خۆڵەمێشی.
- بۆ منداڵان: ئەو تاوەی دادەبەزێت، ڕشانەوە و سکچوونی بەردەوام بۆ زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر، نیشانەکانی وشکبوونەوە (وەک کەمبوونەوەی فرمێسک یان میزکردن)، و سەرلێشێواوی یان بێقراری.
پرسیارە باوەکان
ئایا کۆرۆنای نوێ پێشتر هەبووە؟
نەخێر، جۆرە جیاوازەکانی ئەم خێزانە پێشتر دەرکەوتوون، وەک ئەو ڤایرۆسەی کە دەبێتە هۆی نیشانەی هەناسەدانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (MERS-CoV).
ئایا ڤایرۆسەکە لە ڕێگای خواردنەوە دەگوازرێتەوە؟
لە ئێستادا هیچ بەڵگەیەک نییە کە نیشان بدات لە ڕێگای خواردنەوە دەگوازرێتەوە، بەڵام پێشنیار دەکرێت پێش ئامادەکردن یان خواردنی خواردن، دەستەکان بە باشی بشۆردرێن.
ئایا گەرمیی هەوا یارمەتی لەناوبردنی ڤایرۆسەکە دەدات؟
هێشتا نازانرێت ئایا پلەی گەرمیی بەرزی هاوین یارمەتی کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی ئەم ڤایرۆسە بە تایبەتی دەدات یان نا.
کێ دەبێت نوێترین وەشانی ڤاکسینی کۆڤید ١٩ وەربگرێت؟
بەردەوامبوون لە وەرگرتنی نوێترین دۆزەکان یارمەتی خۆپاراستن لە حاڵەتە توندەکانی نەخۆشی و کەمکردنەوەی پێویستیی چوونە نەخۆشخانە دەدات، بە تایبەتی بۆ کەسانی بەساڵاچوو و ئەوانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگای ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ یان خزمەتگوزاریی تەندروستیی ناوخۆیی ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کۆکەی شەوانە: هۆکار و چارەسەر
- نیشانەکانی ئەنفلۆنزای بەراز و چارەسەر
- جیاوازی نێوان سەرماخۆردن و ئەنفلوەنزا
- ئەگەر کۆرۆنات گرت چی بکەیت؟ ڕێنمایی تەندروستی
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team