کریپتۆکۆک جۆرێک لە قارچی خمیرەییە کە دەتوانێت مرۆڤ تووشی نەخۆشی بکات؛ لە ژینگەدا، بە تایبەتی لە خاکی پڕ لە پاشماوەی باڵندە، بڵاوە.
کریپتۆکۆک چییە و چۆن دەگوازرێتەوە؟
ئەم قارچانە بە پەردەیەک لە پۆلی‌ساکارید داپۆشراون و پێوانەی قەترەیان لە نێوان ٥ و ١٠ مایکرۆمەترە. زیاتر لە ٥٠ جۆریان هەیە و ئەو جۆرانەی نەخۆشی لە مرۆڤدا دروست دەکەن باوترن؛ وەک Neoformans و Gattii.
ئەم قارچانە لە سروشتدا دەژین؛ جۆری Neoformans پەیوەندی بە پاشماوەی کۆتر و شاشەوە هەیە، لە کاتێکدا جۆری Gattii لە دارەکانی گۆمڕەش و ئۆکالیپتوس دەدۆزرێتەوە. کاتێک تۆزی هەڵگری ئەم ماددە ئۆرگانیکییانە هەڵدەکێشرێت، تووشبوون ڕوودەدات.
ئەو کەسانەی زیاتر لە مەترسی تووشبووندان
وەڵامی جەستە بۆ ئەم قارچانە بە پێی دۆخی تەندروستی جیاوازە:
- ئەو کەسانەی بەرگریی جەستەیان تەندروستە: جەستە لەوانەیە قارچەکە بە تەواوی لەناوببات، یان بە شێوەی گرێی بچووکی سییەکان بە نهێنی بمێنێتەوە.
- ئەو کەسانەی بەرگریی جەستەیان لاوازە: قارچەکە زۆر دەبێت و بڵاودەبێتەوە و نەخۆشی دروست دەکات. ئەم گرووپانە دەگرێتەوە:
- ئەو کەسانەی تووشی نەخۆشی ئایدز بوون (لە ٧-١٠% یاندا تووشبوون ڕوودەدات).
- نەخۆشانی شێرپەنجەی پێشکەوتوو و شەکرە.
- ئەوانەی بۆ ماوەیەکی درێژ دەرمانی دەستکاریکەری بەرگریی جەستە یان ستێرۆید بەکاردەهێنن.
- ٢.٨% لەو کەسانەی پیوندی ئەندامی ڕەق بۆ کراوە.
- ئەو کەسانەی لە پەروەردەکردنی باڵندەدا کار دەکەن، بە تایبەتی کۆتر.
نیشانە و ئاڵۆزییە کلینیکییەکان
تووشبوون دەتوانێت چەندین بەشی جەستە بگرێتەوە؛ گرنگترینیان:
١. سییەکان: شوێنی زۆرترین تووشبوونە؛ نیشانەکان لە نەبوونی تەواوی نیشانەوە تا دۆخی مەترسیداری وەک سندرۆمی توندی تەنگەنەفەسی دەگۆڕێن. نیشانەکان بریتین لە: تا، کۆکە، ئازاری سنگ، خڕەمە و کەمبوونەوەی کێش.
٢. سیستەمی دەمارە ناوەندییەکان: دەتوانێت هەوکردنی مێشک یان مننژیت (توند یان درێژخایەن) دروست بکات و ببێتە هۆی شەلەڵی دەمارە کاسەسەرەکان، بەرزبوونەوەی فشاری ناو کاسەسەر، یان ئەبسی مێشک.
٣. شوێنەکانی تر: تووشبوونەکە لەوانەیە بگاتە چاو، پێست یان پرۆستات.
ڕێگاکانی دەستنیشانکردنی مننژیتی کریپتۆکۆکی
تووشبوون بە ڕێگاکانی خوارەوە دەستنیشان دەکرێت:
- پشکنینی ڕاستەوخۆ: بەکارهێنانی مەرەکەبی هیندی (کە زۆر خێرا و کاریگەرە؛ لە ٨٠%ی نەخۆشانی ئایدزی تووشبوودا ئەنجامی ئەرێنی دەدات)، یان ڕەنگکردنی گرام، یان ڕەنگکردن بە Alcian Blue.
- کشتکردن لە تاقیگە: کۆلۆنی بە ڕەنگی سپیی کرێمی لە ماوەی ٤٨ تا ٧٢ کاتژمێردا گەشە دەکات؛ بە زیادکردنی ماددەیەکی دیاریکراو، بەهۆی ئەنزیمی Laccase، ڕەنگەکەی دەگۆڕێت بۆ ڕەش.
- تاقیکردنەوەی سیرۆلۆژی: وەک کۆبوونەوەی لاتێکس و تاقیکردنەوەی ئیمینی، کە وردییان لە ٩٠% زیاترە.
هەڵبژاردەکانی چارەسەر و پێشگیری
Amphotericin B بنەمای سەرەکیی چارەسەرە و دۆزی ٠.٧ مغ/کغ/ڕۆژە. جۆری Liposomalی کەم‌ژەهریتری بەردەستە کە بە دۆزی ٣-٦ مغ/کغ/ڕۆژ دەدرێت.
پڕۆتۆکۆلی چارەسەری مننژیت:
- Amphotericin B (٠.٧ مغ/کغ/ڕۆژ) لەگەڵ Flucytosin (١٠٠ مغ/کغ/ڕۆژ) بۆ ماوەی دوو هەفتە بەکاردەهێنرێت؛ پاشان Fluconazol بە دۆزی ٤٠٠-٨٠٠ مغ/ڕۆژ بۆ ماوەی ٨ تا ١٠ هەفتە بەکاردەهێنرێت.
- بۆ نەخۆشانی ئایدز کە ژمارەی CD٤یان لە ١٠٠ کەمترە، Fluconazol بە دۆزی ٢٠٠ مغ/ڕۆژ بە شێوەی بەردەوام دەخورێت بۆ کەمکردنەوەی ئەگەری گەڕانەوەی نەخۆشییەکە.
- بۆ نەخۆشانی نەخۆشینەبوو بە ئایدز، Amphotericin B بۆ ماوەی ٤ هەفتە یان Flucytosin بۆ ماوەی ٦ هەفتە بەکاردەهێنرێت، لەگەڵ چارەسەری پشتگیریکەر بە Fluconazol بۆ ماوەی ٦-١٢ مانگ.
ئاگادارکردنەوەی چارەسەری: دەرمانەکانی Miconazole یان Ketoconazole بەکارمەهێنە؛ هەروەها گرووپی Glucan Synthase Inhibitors بەرامبەر ئەم قارچانە کاریگەر نییە.
ڕێگاکانی پێشگیری:
- دووربکەوە لەو شوێنانەی پاشماوەی باڵندەیان تێدا زۆرە.
- Fluconazol بدرێت بە نەخۆشانی ئایدز کە ژمارەی CD٤یان لە ١٠٠ کەمترە.
پرسیارە باوەکان
کریپتۆکۆک چییە؟
ئەمە قارچێکی خمیرەییە کە لە خاک و پاشماوەی باڵندەدا دەژیت و تووشبوونی هەناسەدان یان دەمار دروست دەکات؛ بە تایبەتی لەو کەسانەدا کە سیستەمی بەرگریی جەستەیان لاوازە.
چۆن تووشبوون بەو قارچە دەستنیشان دەکرێت؟
بە پشکنینی ڕاستەوخۆ بە مەرەکەبی هیندی، کشتکردن لە تاقیگە، یان تاقیکردنەوە سیرۆلۆژییە وردەکان.
ئایا ڤاکسینێک بۆ مرۆڤ بەردەستە؟
ڤاکسینێک دروست کراوە و لە ئاژەڵان تاقی کراوەتەوە، بەڵام هێشتا بۆ مرۆڤ بەکارنەهاتووە.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
ئەگەر نیشانەکانی خوارەوە دەرکەوتن، دەبێت دەستبەجێ چاودێریی پزیشکی داوا بکەیت:
- تبی بەرز لەگەڵ کۆکە و ئازاری سنگ.
- سەرئێشەی توند یان سەختی مل (نیشانەکانی مننژیت).
- گۆڕانی لەناکاوی دۆخی هۆشیاری یان کەوتنە خەوێکی قووڵ.
- دەرکەوتنی برینی درێژخایەن لەسەر پێست.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاری: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژکاریی پزیشکی پسپۆڕ نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- قانقاریا: نیشانە و چارەسەر
- نیشانەکانی هەوکردنی جگەر و هەپاتیت
- کوشتنی بەکتریا لە ماڵدا بە ڕێگای پاککردنەوە
- بەرنامەکانی کۆنترۆڵی عەفونەت لە نەخۆشخانە
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییە درمەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team