زانیارییە گرنگەکان لەبارەی ئەنفلۆنزای بەراز: نەخۆشییەکی هەناسەییە کە ساڵی ٢٠٠٩ بە شێوەی باڵاوبوونەوە دەرکەوت و بە پەڵەی هەناسە دەگوازرێتەوە.
ئەنفلۆنزای بەراز چییە و چۆن دەستی پێکرد؟
لە مانگی مارس ٢٠٠٩ حاڵەتەکانی تووشبوون بە ڤایرۆسی H1N1 دەستیان پێکرد. نەخۆشییەکە لە ناوچەیەکەوە بڵاو بووەوە و پاشان گەیشتە ناوچە و کەرەستەکانی تری جیهان؛ ئەمەش وای کرد ئاستی ئاگادارکردنەوەی جیهانی بەرز بکرێتەوە، تا کاتێک ڤایرۆسەکە لە ئابی ٢٠١٠ کەمبووەوە.
سەبارەت بە ڕۆڵی بەراز لە پەیدابوونی ڤایرۆس، بەراز وەک خانەخوێی جۆرە جیاوازەکانی ئەنفلۆنزا (مرۆیی و باڵندەیی) کاری کرد؛ ئەمەش ڕێگەی بۆ تێکەڵبوونی جینی و دەرکەوتنی جۆرە نوێکانی ڤایرۆس خۆش کرد، کە دواتر گەیشتنە مرۆڤەکان.
نیشانەکانی تووشبوون و توندییەکەی
نیشانە کلینیکییەکانی ئەم نەخۆشییە لەگەڵ ئەنفلۆنزای وەرزی هاوشێوەن، بەڵام لەوانەیە نیشانەی گەدە و ڕیخۆڵە زیاتر دیار بن. نیشانە باوەکان ئەمانەن:
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی (زیاتر لە ٣٧.٨ پلەی سیلیزی).
- کۆکە و ئازاری قوڕگ.
- سەرئێشە و ماندووبوونی گشتی.
- ڕشانەوە و سکچوون.
توندیی نەخۆشییەکە بە سێ ئاست دەبێت:
١. سووک: تا، ئازاری ماسولکەکان و ئاوسانی لووت دەگرێتەوە، بەبێ تەنگەنەفەسی.
٢. مامناوەند: ئازاری سنگ، کەمبوونەوەی ئۆکسجین، گۆڕانی دۆخی هۆشیاری، یان خراپتربوونی نەخۆشییە درێژخایەنەکان وەک شەکرە و ئەسمەش زیاد دەبن.
٣. توند: نیشانەکانی تووشبوونی بەشی خوارەوەی سییەکان دەردەکەون و پێویستی بە ئۆکسجینی زیادە دەبێت، یان هەوکردنی مێشک، یان شۆک کە دەبێتە هۆی کەمی کارکردنی ئەندامەکان.
ڕێگاکانی گواستنەوەی تووشبوون و ماوەی لەخۆگرتن
ڤایرۆسەکە بە شێوەی سەرەکی لە ڕێگەی پژمین، کۆکە و دەرچووە هەناسەییەکانەوە دەگوازرێتەوە؛ بە پلەیەکی کەمتر لە ڕێگەی شلەکانی تری جەستە، وەک پیسایی، دەگوازرێتەوە. ماوەی لەخۆگرتنی نەخۆشییەکە لە ١ تا ٣ ڕۆژ دوای بەرکەوتن بە ڤایرۆس دەست پێدەکات.
ماوەی گواستنەوەی نەخۆشییەکەش یەک ڕۆژ پێش دەرکەوتنی نیشانەکان دەست پێدەکات و ٥ تا ٧ ڕۆژ دوای ئەوە بەردەوام دەبێت. ئەم ماوەیە لە منداڵان، بەساڵاچووان، کەسانی سیستەمی بەرگریی لاواز و ئەوانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە، لەوانەیە درێژتر بێت.
دەستنیشانکردن و چارەسەری H1N1
تاقیکردنەوەی (rRT-PCR) کە لەسەر نموونەی لووت و قوڕگ ئەنجام دەدرێت، وردترین ڕێگای دەستنیشانکردنی تووشبوونە. ڕێگاکانی تریش هەن، وەک کەشتکردنی ڤایرۆس یان تاقیکردنەوەی خوێن، کە بۆ دۆزینەوەی نەخۆشی دوای چاکبوونەوە سوودبەخشن.
لەبارەی چارەسەرەوە، ئەم هەڵبژاردنانە گرنگن:
- دەرمانی دژەڤایرۆس: وەک (Oseltamivir) و (Zanamivir)؛ پێشنیار دەکرێت بۆ ژنانی دووگیان، منداڵان، بەساڵاچووان و کەسانی قەڵەو زوو دەستیان پێبکەن. هەروەها (Peramivir) بە شێوەی وەریدی لە حاڵەتە توندەکاندا بەکارهاتووە.
- دژەبەکتریا: تەنها کاتێک دەدرێن کە تووشبوونی دووەمی بەکتریایی هەبێت (وەک هەوکردنی سییەکان).
- کۆرتیکۆستێرۆیدەکان: پێویستیان بە توێژینەوەی زیاتر هەیە بۆ دیاریکردنی کاریگەرییان.
خۆپاراستن و کۆکەڵەکان
دەتوانرێت بە وەرگرتنی کۆکەڵەی تایبەت لە نەخۆشییەکە خۆپارێزی بکرێت. داتاكان نیشانیان داوە کە کۆکەڵەی ئەنفلۆنزای بەراز بۆ ژنانی دووگیان سەلامەتە؛ لەوانەیە پارێزگارییان لێ بکات و دوای لەدایکبوونیش منداڵەکانیان بپارێزێت. ئەمە بە تایبەتی گرنگە، چونکە ژنانی دووگیان لەوانەیە زیاتر مەترسی تووشبوون بە ئاڵۆزییە توندەکان هەبێت کە ببێتە هۆی پێویستی بە مانەوە لە نەخۆشخانە. هەروەها دەتوانرێت هەندێک دەرمانی دژەڤایرۆس وەک ڕێکاری خۆپارێزی بۆ گرووپە دیاریکراوەکان، وەک بەساڵاچووان و کەسانی سیستەمی بەرگریی لاواز، بەکاربهێنرێت.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
کاتێک ئەم نیشانانە دەردەکەون، دەبێت دەستبەجێ داوای چاودێریی پزیشکی بکرێت:
- سەختیی توندی هەناسەدان یان تەنگەنەفەسی.
- ئازاری سنگ.
- گۆڕانی لەناکاوی دۆخی هۆشیاری یان وشیاری.
- دووبارە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی دوای ئەوەی دابەزیبێت.
- وشکبوونەوەی توندی جەستە.
پرسیارە باوەکان
ئایا ئێستا ڤایرۆسەکە ڕاستەوخۆ لە بەرازەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ؟
تۆمارە مێژووییەکان ڕوونیان کردووەتەوە کە بەراز خانەخوێی ئەو ڤایرۆسانە بوو کە جینەکانیان تێکەڵ بوون و جۆری H1N1 یان دروست کرد؛ بەڵام باڵاوبوونەوەی گەورەی ساڵی ٢٠٠٩ بە شێوەی سەرەکی بەهۆی گواستنەوەی ڤایرۆس لەنێوان مرۆڤەکاندا بوو.
کام تاقیکردنەوە بۆ دڵنیابوون لە تووشبوون وردترە؟
تاقیکردنەوەی (rRT-PCR) هەستیارترین و تایبەتمەندترین تاقیکردنەوەیە بۆ دەستنیشانکردنی بوونی ڤایرۆس.
ئایا کۆکەڵە لە ماوەی دووگیانیدا سەلامەتە؟
بەڵێ، ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کۆکەڵە بۆ ژنانی دووگیان سەلامەتە و پێشنیار دەکرێت بۆ پاراستنیان و پاراستنی منداڵە تازە لەدایکبووەکانیان.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژکردن لەگەڵ پزیشکی پسپۆڕ نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- نەخۆشی X چییە و بۆچی گرنگە؟
- توێژینەوەکان لە چارەسەری ڤایرۆسی کۆرۆنا
- مۆنۆنوکلێۆسیسی عەفونی: نیشانە و چارەسەری
- قانقاریا: نیشانە و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییە درمەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team