زانیارییە تەندروستییەکان دەڵێن ڤاکسینی ئەنفلۆەنزای خووک بۆ ژنانی دووگیان سەلامەتە و دایک و منداڵەکانیان دوای لەدایکبوونیش لە مەترسییەکانی ڤایرۆس دەپارێزێت.
گرنگیی ڤاکسینی ئەنفلۆەنزای خووک بۆ ژنانی دووگیان
ژنانی دووگیان زیاتر لە ژنانی نادوویگیانی هەمان تەمەن مەترسیی تووشبوون بە ئاڵۆزییە توندەکانیان هەیە؛ ئەم ئاڵۆزییانە لەوانەیە پێویستی بە مانەوە لە نەخۆشخانە دروست بکەن. ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٩ تۆماریان کرد کە لە هەر ٢٠ ژنی دووگیاندا، یەک حاڵەتی مردن بەهۆی ئەم ڤایرۆسەوە بوو؛ لە ساڵی ٢٠١٠ ئەم ڕێژەیە یەک حاڵەت لە هەر ١٠٠ ژنێکدا بوو.
ڕاپۆرتەکانی چاودێریی سەلامەتیی ڤاکسینەکان نیشانیان دا کە ملیۆنان ژنی دووگیان لە وەرزەکانی ٢٠٠٩ و ٢٠١٠ ڤاکسینیان وەرگرت، و تەنها کەمتر لە ٣٠٠ ئاڵۆزییەکی ئەگەری تۆمار کرا. توێژەران خەمڵاندیان کە تەنها ١١٨ ژن لە هەر ملیۆن ژنی دووگیانێکدا تووشی کاریگەریی لاوەکیی ئەگەری بوون؛ ئەمە پشتگیری لە پێشنیاری وەرگرتنی ڤاکسینی وەرزی دەکات.
ئەنفلۆەنزای خووک (H1N1) چییە؟
ئەنفلۆەنزای خووک جۆرێکی لاوەکیی ئەنفلۆەنزای A ـە؛ تووشبوونێکی ڤایرۆسییە کە سیستەمی هەناسەدان، لەوانەش سییەکان، لووت و قوڕگ، دەگرێتەوە. ئەم ڤایرۆسانە بە پێی پرۆتینەکانی سەر ڕوویان پۆلێن دەکرێن؛ ئەم پرۆتینانە بە ڕاگرتەری خوێن (H) و نیورامینیداز (N) ناسراون.
ئەم جۆرە لە ئەنجامی ڕێکخستنەوەی جینەکان لەنێوان ڤایرۆسەکانی ئەنفلۆەنزای مرۆیی، باڵندەیی و بەرازیدا دروست بووە؛ بەرازەکان وەک خانەخوێی ئەم ڤایرۆسانەیان ڕۆڵ بینیوە.
نیشانەکانی تووشبوون و ڕێگاکانی دەستنیشانکردن
نیشانەکانی نەخۆشییەکە لەگەڵ ئەنفلۆەنزای وەرزی هاوشێوەن، بەڵام کێشە هەرسکردنییەکان زیاتر دەردەکەون. نیشانەکان بریتین لە:
- تا، کۆکە و ئازاری قوڕگ.
- سەرئێشە، ماندووبوون و ئازاری ماسولکەکان.
- ڕشانەوە و سکچوون.
- هەناسەتەنگی لە حاڵەتە توندەکاندا.
دەستنیشانکردنی ورد بە تاقیکردنەوەی (rRT-PCR) دەکرێت؛ ئەم تاقیکردنەوەیە لەسەر نموونەی وەرگیراو لە قوڕگ و بەشی پشتی لووت و قوڕگ ئەنجام دەدرێت و هەستیارترین و تایبەتمەندترین تاقیکردنەوەیە.
هەڵبژاردەکانی چارەسەری H1N1 و پێشگیری
ڕێگاکانی چارەسەر و پێشگیری لە تووشبوون بە ئەنفلۆەنزای خووک بە پێی دۆخی تەندروستی جیاوازن:
- دژەڤایرۆسەکان: وەک (Oseltamivir) و (Zanamivir)؛ پێشنیار دەکرێت زوو دەست پێیان پێبکرێت، بە تایبەتی بۆ ژنانی دووگیان، منداڵان، بەساڵاچووان و کەسانی قەڵەو.
- چارەسەری ڕێگای وریدی: (Peramivir) لە هەندێک حاڵەتی تونددا بەکاردێت.
- دژەباکتریاکان: ئەگەر پێشبینی بکرێت تووشبوونی دووەمی بەکتریایی ڕووبدات، دەدرێن.
- پێشگیری: وەرگرتنی ڤاکسینی ساڵانە، بە تایبەتی بۆ کەسانی تووشی قەڵەویی توند (پێوەری جەستەیی ٣٠ یان زیاتر)، چونکە قەڵەویی مەترسیی مردن زیاد دەکات.
پرسیارە باوەکان
جۆرە جیاوازەکانی ئەنفلۆەنزا چییە و ناوەکانیان چی دەگەیەنن؟
ڤایرۆسەکانی دروستکەری ئەنفلۆەنزا بە چوار پۆل دابەش دەبن (A, B, C, D). جۆری A لە هەموویان باوترە و بە پێی پرۆتینەکانی سەر ڕووەکەی دابەش دەبێت بۆ جۆرە لاوەکییەکان: ڕاگرتەری خوێن (H) و نیورامینیداز (N). H1N1 نموونەیەکە لەم جۆرە لاوەکییانە.
ڤایرۆسی H1N1 چۆن دەگوازرێتەوە؟
تووشبوون بە شێوەی سەرەکی لە ڕێگەی وردەئاوی دەرچوو لە کۆکە و پشوویەوە و هەروەها دەرچووەکانی هەناسەدان دەگوازرێتەوە؛ بە ڕادەیەکی کەمتر، لە ڕێگەی شلەکانی تری جەستە وەک پاشماوەی پیساییەوە دەگوازرێتەوە.
ماوەی نوقوومبوونی ڤایرۆس چەندە؟
ماوەی نوقوومبوون لە یەک ڕۆژ تا ٣ ڕۆژ لە دوای پەیوەندیکردن بە ڤایرۆسەکە دەخایەنێت.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
ئەگەر هەر یەکێک لەم نیشانانە دەربکەوێت، دەبێت دەستبەجێ چاودێریی پزیشکی وەربگریت:
- هەناسەدانی زۆر سەخت یان کەمبوونەوەی ئاستی ئۆکسجین.
- ئازاری سنگ.
- گۆڕان لە دۆخی هۆشیاری یان دەرکەوتنی نیشانەی دەمار.
- وشکبوونەوەی توندی جەستە.
- خراپتربوونی نەخۆشییە درێژخایەنەکان وەک ئەسم، شەکرە یان کەمکاریی گورچیلە.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگای ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- دەرزی ئەنفلۆنزا: ڕێنمایی و زانیاری
- هەڵە باوەکانی کاتی سەرماخۆردن و ڕێگای خۆپاراستن
- پرسیارەکان دەربارەی کۆرۆنا: نیشانە و خۆپاراستن
- نیگەرانی لە جۆری نوێی ئەنفلۆنزا H7N9
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team