توێژینەوەکان نیشان دەدەن زۆربەی منداڵانی ژیان لەگەڵ HIV کەمی ڤیتامینی Dیان هەیە، بۆیە بۆ گەیشتن بە ئاستی تەندروست پێویستیان بە دۆزی چارەسەری زیاترە.
گرنگی ڤیتامینی D بۆ منداڵانی ژیان لەگەڵ HIV
پاراستنی ئاستی پێویستی ئەم ڤیتامینە گرنگە، چونکە ئەوانەی تووشی نەخۆشی HIVن زیاتر مەترسییان هەیە کێشەی ئێسک بۆیان دروست بێت. توێژینەوەیەک کە ٥٣ منداڵی گرتەوە (بە ناوەندی تەمەنی ١٠.٣ ساڵ)، دەرخستی ٨٥%یان کەمی ئەم ڤیتامینەیان هەبوو.
هۆکارەکانی ئەم کەمییە جۆراوجۆرن، لەوانە:
- پێکەوەبوونی کەمی لە ژێر تیشکی خۆر.
- کەمی خواردنی ئەو خواردنانەی ڤیتامینیان تێدایە.
- کاریگەریی نەرێنیی هەندێک دەرمانی دژەڤایرۆس لەسەر ئاستی ڤیتامین لە خوێندا.
دۆزە پێشنیارکراوەکان بۆ باشترکردنی ئاستی ڤیتامینی D
ئەنجامەکان ڕوونیان کردەوە کە دۆزە باوەکان ڕەنگە بەس نەبن، چونکە خواردنی پاشکۆی خواردن بە تەنیا، بەبێ گوێدانە دۆزەکە، بارودۆخی نەخۆشییەکە ناگۆڕێت. بەراوردەکان ئەمانەیان نیشان دا:
- دۆزی باو: ٥٦٠٠ مایکرۆگرام لە هەفتەیەکدا؛ تەنها یەک لە سێی منداڵانی وەرگری ئەم دۆزە، دوای ٦ مانگ گەیشتنە ئاستی گونجاو.
- دۆزی دووهێندە: ١١,٢٠٠ مایکرۆگرام لە هەفتەیەکدا؛ ئاستی ڤیتامینەکەی لە ٤٢.٧ بۆ ٩٦.٥ نانۆمۆل/لیتر بەرز کردەوە و دوو لە سێی ئەم گرووپە گەیشتنە ئاستی پێویست.
بەپێی ئەمە، توێژەران پێشنیاری بەکارهێنانی دۆزی بەرزی ڤیتامینی D بۆ منداڵان و گەورەکانی تووشبوو دەکەن.
ڕێگاکانی پێشگیری لە تووشبوون بە HIV
بۆ ئەو کەسانەی تووش نەبوون و لە مەترسیدان، ڕێکارە دەرمانییەکانی پێشگیری بەردەستن:
١. چارەسەری پێشگیری پێش بەرکەوتن (PrEP):
بۆ ڕێگریکردن لە تووشبوون پێش ڕوودانی، بە خواردنی حەبێک لە ڕۆژێکدا لە تێکەڵەی دەرمانی دژەڤایرۆس بەکاردێت (وەک تینۆفۆڤیر دیسۆپرۆکسیل فۆمارات لەگەڵ ئێمتریسیتابین، یان تینۆفۆڤیر ئەلافیناماید لەگەڵ ئێمتریسیتابین). ئەم چارەسەرییە مەترسیی تووشبوون لە ڕێگەی پەیوەندیی سێکسی تا ٩٩%، و لە ڕێگەی دەرزییەکانی دەرزی‌کردن بە لانیکەم ٧٤% کەم دەکاتەوە.
٢. چارەسەری پێشگیری دوای بەرکەوتن (PEP):
لە دۆخی فریاکەوتندا، دوای ئەوەی ڕەنگە کەسێک بەرکەوتووی ڤایرۆس بووبێت، بەکاردێت. دەبێت لە ماوەی زۆرترین ٧٢ کاتژمێردا دەست پێ بکرێت و دەرمانەکە ڕۆژانە یەک تا دوو جار بۆ ماوەی ٢٨ ڕۆژ بخورێت.
پرسیارە باوەکان دەربارەی پێشگیری لە HIV
چارەسەری پێشگیری پێش بەرکەوتن چۆن و بۆ ماوەیەکی چەند دەخورێت؟
بەپێی ڕەچەتەی پزیشک، ڕۆژانە یەک حەب دەخورێت؛ پێویستە هەر ٣ مانگ جارێک تاقیکردنەوەی ڤایرۆس بکرێت بۆ دڵنیابوون لە نەبوونی تووشبوون.
چارەسەری پێشگیری پێش بەرکەوتن چەند کات دەوێت تا بگاتە زۆرترین کاریگەری؟
پاراستنی زۆرترین ئاست دوای ٧ ڕۆژ بۆ ئەو هاوبەشەیە کە لە سێکسی مقعدی وەرگرە، و دوای ٢١ ڕۆژ بۆ بەکارهێنەرانی دەرزییەکانی دەرزی‌کردن یان ئەو هاوبەشەیە کە لە سێکسی مەهبەلی وەرگرە بەدەست دێت.
ئایا ئەم چارەسەرییانەی پێشگیری کاریگەریی لاوەکییان هەیە؟
چارەسەری پێشگیری، جا پێش بەرکەوتن بێت یان دوای بەرکەوتن، ڕەنگە لە هەندێک کەسدا ببێتە هۆی دڵتێکچوون؛ ئەم نیشانانە مەترسیدار نین و زۆرجار بە تێپەڕبوونی کات باشتر دەبن.
ئایا دەتوانرێت چارەسەری پێشگیری دوای بەرکەوتن بەردەوام دووبارە بەکاربهێنرێت؟
نەخێر، ئەم چارەسەرییە تەنها بۆ دۆخی فریاکەوتنە. ئەوانەی بەردەوام لە مەترسیدان، دەبێت لەگەڵ پزیشکەکەیان دەربارەی هەڵبژاردەی چارەسەری پێشگیری پێش بەرکەوتن گفتوگۆ بکەن.
کەی دەبێت سەردانی پزیشک بکرێت؟
لەو دۆخانەدا دەبێت بێ‌درەنگ داوای چاودێریی پزیشکی بکرێت:
- بەرکەوتنی ئەگەری بە ڤایرۆس (لە ڕێگەی پەیوەندیی سێکسی یان نووکەدەرزیی پیسبوو) بۆ دەستپێکردنی چارەسەریی فریاکەوتن لە ماوەی ٣ ڕۆژدا.
- دروستبوونی کاریگەریی لاوەکیی توند یان بەردەوام لە کاتی بەکارهێنانی دەرمانی پێشگیری.
- ویستنی وەستاندنی چارەسەریی پێشگیریی ڕۆژانە بەهۆی گۆڕانی شێوازی ژیان یان نەگونجانی دەرمان.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریەتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- چارەسەری ڤایرۆسی کەمی بەرگریی مرۆڤ
- پێشگیری و چارەسەری ڤایرۆسی کەمئەندامی بەرگریی مرۆڤ
- باوەڕە هەڵەکان دەربارەی چارەسەری ئەیدز
- ژیانکردن لەگەڵ ئەیدز؛ ڕێنمایی چارەسەری
- زیاتر دەربارەی HIV و ئایدز
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team