پێشگیری دوای تووشبوون (PEP) دەرمانێکی فریاکەوتنە کە دوای مەترسی تووشبوون بە HIV دەخورێت. بۆ کاریگەری، دەبێت لە ٧٢ کاتژمێردا دەست پێ بکرێت.
پێشگیری دوای تووشبوون (PEP) چییە؟
ئەم پێشگیری پزیشکییە دەرمانی دژە ڤایرۆسی بەکاردەهێنێت بۆ ڕاگرتنی زۆربوونەوەی HIV و دامەزراندنی لە جەستەدا. بۆ دۆخی فریاکەوتن وەک ئەمانە بەکاردێت:
- پەیوەندی سێکسی کە گومانی تووشبوون بە HIV هەیە.
- قوربانیانی دەستدرێژی سێکسی.
- ئەو کەسانەی دەرزی یان کەرەستەی بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەریان هاوبەش کردووە.
- پیشەییانی چاودێری تەندروستی کە لە کاتی کاردا تووشی ڤایرۆس بوون.
بۆ ئەو کەسانەی پێشتر HIVیان هەیە، یان ئەوانەی تووشی شلەکان بوون کە بە دەگمەن ڤایرۆس دەگوازنەوە—وەک ئارەق، فرمێسک، تف یان میز—پێشنیار ناکرێت.
چۆن دەرمانەکە وەربگرن و بەکاریبهێنن
ئەگەر پێتان وایە تووش بوون، یەکسەر داوای یارمەتی لە ناوەندی چاودێری پەلەیی، بەشی فریاکەوتن، کلینیکی تەندروستی سێکسی یان پزیشکی سەرەتایی بکەن. بۆ ئەوانەی دوای دەستدرێژی سێکسی داوای چاودێری دەکەن، پەرستارێکی تایبەتمەند لە پشکنینی دەستدرێژی سێکسی دەتوانێت چاودێریی دواییدا پێشکەش بکات و بەڵگە کۆبکاتەوە.
چارەسەرەکە بریتییە لە تێکەڵەی سێ دەرمان کە ڕۆژانە یەک یان دوو جار بۆ ٢٨ ڕۆژ دەخورێن. بۆ گەورەساڵان، ڕێژیمی دەرمانەکە بە شێوەیەکی ئاسایی تێنۆفۆڤیر و ئەمتریسیتابین لە یەک حەبدا، لەگەڵ یەکێک لە دۆلوتێگراڤیر یان ڕالتێگراڤیر دەگرێتەوە. بۆ ئەوانەی لە سەرەتای دووگیانیدان یان لەوانەیە لە ماوەی چارەسەردا دووگیان ببن، ڕالتێگراڤیر پێشنیار دەکرێت، بەهۆی مەترسییەکانی پەککەوتنی لەدایکبوون. منداڵانی تەمەنی ٢ ساڵ و زیاتر لەوانەیە هەمان دەرمان بە دۆزی جیاواز وەربگرن.
کاریگەری و کاریگەرییە لاوەکییەکان
ئەگەر چارەسەرەکە بەردەوام و بۆ تەواوی ٢٨ ڕۆژ بەکاربهێنرێت، لەوانەیە مەترسی تووشبوون بە HIV بە زیاتر لە ٨٠٪ کەم بکاتەوە. ئەگەر دەرمانەکە زووترین کات دوای تووشبوون دەست پێ بکرێت، کاریگەرییەکەی زیاد دەبێت.
کاریگەرییە لاوەکییە باوەکان ئەمانەن:
- سەرئێشە
- ماندووبوون
- بێخەوی
- سکچوون و ڕشانەوە
لە حاڵەتە دەگمەنەکاندا، دەرمانەکان دەتوانن ببنە هۆی کێشەی سەختی جگەر.
پرسیارە باوەکان
مانای پێشگیری پزیشکی دوای تووشبوون (PEP) چییە؟
دەرمانی دژە ڤایرۆسی بەکاردەهێنێت بۆ ڕێگریکردن لەوەی ڤایرۆسەکە خۆی دووبارە دروست بکاتەوە و لە سیستەمەکانی جەستەدا جێگیر ببێت.
ئایا دەتوانم هەر جارێک سێکسی بێ پارێزەر بکەم PEP وەربگرم؟
نەخێر. ئەمە دەرمانی فریاکەوتنە، جێگرەوەی کۆندۆم یان دەرزیی پاک نییە. ئەو کەسانەی بەردەوام لە مەترسی تووشبوون دان، دەبێت لەگەڵ پێشکەشکاری چاودێری تەندروستی دەربارەی پێشگیری پێش تووشبوون (PrEP)، کە دەرمانێکی ڕۆژانەی پێشگیرییە، گفتوگۆ بکەن.
ئایا دەتوانم لە کاتی خواردنی دەرمانەکەدا سێکس بکەم؟
باشترە چاوەڕێ بکەیت تا خولی ٢٨ ڕۆژەکە تەواو دەبێت و دڵنیایی لە ئەنجامی نەرێنی تاقیکردنەوەی HIV وەربگریت. ئەگەر نەتوانیت چاوەڕێ بکەیت، دەبێت کۆندۆم بە دروستی بەکاربهێنیت.
ئایا لە ماوەی دووگانییدا سەلامەتە؟
بەڵێ، دەرمانەکە لە ماوەی دووگانی و شیرداندا بەکاردەهێنرێت، بەڵام دەبێت پلانی تایبەتی دەرمان لەگەڵ پزیشک گفتوگۆی لەسەر بکرێت.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ڕووبەڕووی مەترسییەکی تووشبوون بە HIV بوویت، یەکسەر داوای چاودێری پزیشکی بکە. نیشانە و دۆخە ئاگادارکەرەوەکانی کە پێویستیان بە چاودێری پەلەیی هەیە ئەمانەن:
- پەیوەندی سێکسی بێ پارێزەر لەگەڵ هاوبەشێک کە دۆخی HIVی نەزانراوە یان HIVی هەیە.
- چوونەژوورەوەی هەڵەی دەرزی یان هاوبەشکردنی کەرەستەی دەرزی‌لێدان.
- دەستدرێژی سێکسی.
ئاگادارکردنەوە: ئەم زانیارییانە بۆ مەبەستی پەروەردەییە و ڕاوێژی پزیشکی نییە. بۆ دەستنیشانکردن و چارەسەر، ڕاوێژ لەگەڵ پێشکەشکارێکی چاودێری تەندروستی بکە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- پشکنینی HIV: دوای ئەنجامی ئەرێنی چی بکەین؟
- نیشانەکانی سەرەتایی ئەیدز و ناسینەوەیان
- حەبی پێشگیری لە ڤایرۆسی HIV چۆن بەکاربهێنین؟
- ژیانکردن لەگەڵ ئەیدز؛ ڕێنمایی چارەسەری
- زیاتر دەربارەی HIV و ئایدز
Photo: Birch Landing Home, CC0 1.0, via stocksnap.io
approved by: Medica Health team