ئەم وتارە وەڵامی پرسیارە گرنگەکان دەربارەی کۆرۆنا دەدات و نیشانەکان، ڕێگاکانی خۆپاراستن و مەترسییەکانی ڤایرۆسەکە ڕوون دەکاتەوە.
کۆرۆناڤایرۆسی نوێ چییە و چۆن بڵاودەبێتەوە؟
ئەم نەخۆشییە بە ناوی کۆڤید-١٩ ناسراوە و تووشبوونێکی ڤایرۆسییە کە لەلایەن جۆرێکەوە دروست دەبێت بە ناوی سارس-کۆڤ-٢. ئەم جۆرە یەکەم جار لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩ دەرکەوت؛ سەرەتا لە ئاژەڵی تووشبووەوە بۆ مرۆڤ گوازرایەوە، پاشان گەشەی کرد و لەنێوان کەساندا بڵاو بووەوە.
ڤایرۆسەکە بە شێوەی سەرەکی لە ڕێگەی هەواوە دەگوازرێتەوە؛ بە وردە تەرشە و وردە دڵۆپەکانی دەرچوو لە ڕێگای هەناسەدان لە کاتی کۆکەکردن یان پڕژان. سەبارەت بە ڕێگاکانی تری گواستنەوە، بەڵگەیەک نییە بسەلمێنێت کە لە ڕێگەی خواردن یان پاکەت و بارە نێودەوڵەتییەکانەوە دەگوازرێتەوە، چونکە ڤایرۆسەکە ناتوانێت ماوەیەکی درێژ لە دەرەوەی جەستەی مرۆڤ زیندوو بمێنێتەوە.
نیشانەکانی تووشبوون بە کۆرۆنا
نیشانەکانی نەخۆشی بە گشتی لە ماوەی نێوان ٢ تا ١٤ ڕۆژ دوای تووشبووندا دەردەکەون. هەندێک کەس لەوانەیە هیچ نیشانەیەکیان نەبێت، بەڵام کەسانی تر ئەمانەیان هەیە:
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی جەستە و لەرز.
- کۆکەی وشک یان هەوکردنی ڕێگای هەناسەدان.
- سەختی لە هەناسەدان یان تەنگەنەفەسی.
- لەدەستدانی هەستی بۆنکردن یان تامکردن.
- ماندووبوون و بێهێزیی توند.
- سەرئێشە و ئازاری ماسولکە و جەستە.
- کێشەی گەدە و ڕیخۆڵە، وەک ڕشانەوە یان سکچوون.
ڕێگاکانی خۆپاراستن و مامەڵەکردن لەگەڵ تووشبوون
بۆ پاراستنی خۆت لە تووشبوون بە کۆرۆنا، پێشنیار دەکرێت ئەم ڕێکارانە جێبەجێ بکەیت:
- دەستەکانت بە ئاو و سابون بۆ لانیکەم ٢٠ چرکە بشۆ، یان مادەی پاککەرەوەی دەستی کە ئەلکۆلی تێدایە بەکاربهێنە.
- لانیکەم مەودایەکی یەک مەتر لە کەسانی کۆکەکەرەوە یان پڕژانکەرەوە بپارێزە.
- دەست لە دەم و لووت و چاوەکانت مەدە.
- کاغەزی دەست بەکاربهێنە لە کاتی پڕژان و دەستبەجێ فڕێی بدە، یان لە ناوچەی چەمی قۆڵت کۆکە بکە.
- هەواگۆڕکێی باش لە شوێنە داخراوەکان دابین بکە و دووریی جەستەیی بپارێزە.
- لە شوێنە گونجاوەکاندا ماسک بەکاربهێنە، بە تایبەتی ئەوانەی لە کەرتی پزیشکیدا کار دەکەن یان کۆکەیان هەیە.
- دۆزی نوێترین ڤاکسینە بەردەستەکان وەربگرە بۆ کەمکردنەوەی ئەگەری تووشبوون بە دۆخی توند.
سەبارەت بە چارەسەرەکان، دژەزیندەکان کاریگەر نین لە دژی ئەم نەخۆشییە، چونکە دژە بەکتریا کار دەکەن نەک دژە ڤایرۆس. هەروەها هیچ گیا یان چارەسەری سروشتییەک نییە کە ڕێگری لە تووشبوون بکات.
کەسانی زیاتر لە مەترسیدا
هەر کەسێک لەوانەیە تووشی نەخۆشییەکە ببێت، بەڵام توندیی نەخۆشی و مەترسیی مردن لەم کەسانەدا زیاترە:
- کەسانی بەساڵاچوو.
- ئەوانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە.
- کەسانی بەرگریی جەستەیان لاوازە.
- ژنانی دووگیان، چونکە لەوانەیە مەترسیی تووشبوون بە هەوکردنی توندی ڤایرۆسیی ڕێگای هەناسەدانیان زیاتر بێت.
سەبارەت بە منداڵان، زانیارییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بە بەراورد بە گەورەساڵان کەمتر تووش دەبن، هەرچەندە هەندێک حاڵەت لەنێویاندا تۆمار کراوە.
کەی پێویستە داوای یارمەتیی پزیشکی بکەیت؟
ئەگەر پەیوەندیت لەگەڵ کەسێکی تووشبوو هەبوو یان گەشتت کردووە بۆ ناوچەیەکی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی، ڕاوێژ لەگەڵ پزیشک یان خزمەتگوزاریی تەندروستی ناوخۆیی بکە. هەروەها، ئەگەر ئەم نیشانانە دەردەکەون، داوای یارمەتیی پزیشکی بکە:
بۆ گەورەساڵان:
- تەنگەنەفەسیی توند.
- ئازار یان فشارێکی بەردەوام لە سنگدا.
- گۆڕانی ڕەنگی لێو، پێست یان ناخن بۆ شین یان خۆڵەمێشی.
- شێواوی هۆش یان سەختی لە خەبەربوونەوە.
بۆ منداڵان:
- تابی بەردەوام کە نزم نابێتەوە.
- ڕشانەوە و سکچوونی دووبارەبووەوە بۆ زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر.
- نیشانەکانی وشکبوونەوە، وەک وشکبوونی دەم یان کەمبوونی فرمێسک لە کاتی گریاندا.
- بێقراری، شێواوی هۆش یان سەرگێژی.
پرسیارەکان دەربارەی کۆرۆنا (پرسیار و وەڵام)
ئایا جۆرە نوێکانی کۆرۆنا هەن؟
نەخێر، جۆرە ناسراوەکانی پێشووتر هەن، وەک ڤایرۆسی دروستکەری نیشانەکانی هەناسەدانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (MERS-CoV) و ڤایرۆسی سارس (SARS-CoV). بەڵام ئەو جۆرەی کە کۆڤید-١٩ دروست دەکات، پێشتر نەدۆزرابووەوە.
کۆرۆنا چەند ماوە لەسەر ڕووەکان دەمێنێتەوە؟
ماوەی مانەوەی بە وردی نازانرێت، بەڵام وەک جۆرەکانی تری کۆرۆنا ڕەفتار دەکات؛ ئەوانە لەوانەیە چەند کاتژمێرێک یان چەند ڕۆژێکی کەم بمێننەوە. بۆیە ڕووە گومانلێکراوەکان بە پیسبوون پاک بکەرەوە.
ئایا گەرمیی کەشوهەوا یارمەتی لەناوبردنی ڤایرۆسەکە دەدات؟
لە ئێستادا نازانرێت کە ئایا بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی لە هاویندا یارمەتی کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی ئەم ڤایرۆسە بە تایبەتی دەدات یان نا.
ئایا تووشبوون لە ڕێگەی شیردانی سروشتییەوە دەگوازرێتەوە؟
زانیارییە سنووردارەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە هیچ بەڵگەیەک نییە ڤایرۆسەکە لە ڕێگەی شیری دایکەوە بگوازرێتەوە؛ چونکە لە شیر یان شلەی دەوری کۆرپەدا نەدۆزراوەتەوە.
بەرپرسیارێتیی پزیشکی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگای ڕاوێژکردن لەگەڵ پزیشکی پسپۆڕ یان وەرگرتنی چاودێریی پزیشکیی فریاکەوتن ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- پاراستن لە ڤایرۆسی کۆرۆنای نوێ و دژەعەفونی
- تووشبوون بە ئەنفلۆنزا: ڕێنمایی و چارەسەر
- ڤاکسینی ئەنفلۆنزا لە دووگیانیدا: سوود و سەلامەتی
- ڕێنمایی کۆرۆنا بۆ کارمەندانی قوتابخانە
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team