هەپاتیتی مزمن هەوکردنێکی درێژخایەنی خانەکانی جگەرە کە زیاتر لە شەش مانگ دەخایەنێت و دەتوانێت ببێتە هۆی شکستی جگەر یان شێرپەنجە.
هەپاتیتی مزمن چییە؟
ئەم نەخۆشییە زیانی بەردەوام بە شانەکانی جگەر دەگەیەنێت و دەتوانێت توانای کارکردنی ئاسایی جگەر کەم بکاتەوە. لە زۆر حاڵەتدا نەخۆشییەکە بە هێواشی پەرە دەسێنێت و لە سەرەتادا لەوانەیە نیشانەی توند دەرنەکەوێت؛ بەڵام مەترسییەکە لەوەدایە کە ڕەنگە ببێتە سیڕۆزی جگەر یان شکستی تەواوی جگەر.
هۆکارەکانی هەپاتیتی مزمن
هۆکارەکانی ئەم دۆخە جۆراوجۆرن و دەتوانرێت بەمانە دابەش بکرێن:
هۆکارە باوەکان:
- تووشبوون بە ڤایرۆسی هەپاتیتی جۆری B یان C.
- نەخۆشیی جگەری چەور.
- هەوکردنی جگەر بەهۆی ئەلکۆڵەوە، کە لە ئەنجامی خواردنەوەی بڕی زۆری ئەلکۆڵ بۆ ماوەیەکی درێژ دروست دەبێت.
هۆکارەکانی تری کەمتر باو:
- نەخۆشییەکانی بەرگریی خۆیی، وەک هەپاتیتی بەرگریی خۆیی، نەخۆشیی سێلیاک و هەوکردنی سەرەتایی ڕێڕەوی زەرداو.
- ڤایرۆسی هەپاتیتی جۆری E لە کەسانی خاوەن بەرگریی لاواز.
- هەندێک نەخۆشیی بۆماوەیی، وەک نەخۆشیی کۆبوونەوەی ئاسن و نەخۆشیی ویلسن.
- کاریگەریی لاوەکیی هەندێک دەرمان، وەک مێتۆترێکسەیت، فینیتۆین، تامۆکسیفین و مێتیل‌دۆپا.
نیشانەکانی هەپاتیتی مزمن
نیشانەکان بە پێی هۆکار و ماوەی نەخۆشییەکە دەگۆڕێن و بە دوو جۆر دابەش دەبن:
١. نیشانە گشتییەکان:
- هەستکردن بە ماندووبوونی گشتی، کە ڕەنگە لە ماوەی ڕۆژدا خراپتر ببێت.
- کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن و دڵتێکچوون.
- ئازاری گشتیی جەستە و ناڕەحەتی لە بەشی سەرەوەی سک.
- بەرزبوونەوەی کەمێکی پلەی گەرمیی جەستە.
٢. نیشانەکانی خراپبوونی کارکردی جگەر:
ئەم نیشانانە کاتێک دەردەکەون کە کارایی جگەر کەم دەبێتەوە، و بریتین لە:
- زەردی: زەردبوونی پێست، میزێکی تۆخ، پیساییی ڕەنگ‌کاڵ و خورانی پێست؛ ئەمانە بەهۆی کۆبوونەوەی بیلیروبین لە خوێندا ڕوودەدەن.
- کێشەی خەوتنی خوێن: بە ئاسانی شینبوون یان خوێنبەربوونی بێ هۆکار.
- گۆڕانکاریی پێست: دەرکەوتنی خاڵی سوور کە وەک جاڵجاڵۆکە وایە (ئەنجیۆمای جاڵجاڵۆکەیی)، یان سووربوونەوەی کف دەست.
- کۆبوونەوەی شلە: ئاوسانی سک (ئاسکایتس).
- کاریگەریی دەمار: کێشەی سەرنج‌دان بەهۆی کۆبوونەوەی پاشماوە زیانبەخشەکان (ئێنسێفالۆپاتیی جگەر).
- نیشانەکانی تر: گەورەبوونی سپڵ، لاوازیی ماسولکە و کەمبوونەوەی کێش.
دەستنیشانکردن و چارەسەری هەپاتیتی مزمن
لەوانەیە نەخۆشییەکە بە ڕێکەوت لە کاتی پشکنینی بەردەوامدا بدۆزرێتەوە. دەستنیشانکردن پشت بە پشکنینی جەستەیی، تاقیکردنەوەی خوێن (کارکردی جگەر، ڕێژەی پرۆتینەکان، هۆکارەکانی خەوتنی خوێن و بیلیروبین) دەبەستێت؛ هەروەها وێنەگرتن بۆ دۆزینەوەی فیبڕۆز یان وەرگرتنی نموونەیەک لە شانەکانی جگەر بەکار دەهێنرێت.
چارەسەری ئەم دۆخە سەرنجی پزیشکان دەخاتە سەر چارەسەرکردنی هۆکارەکە و کۆنترۆڵکردنی ئاڵۆزییەکان، لە ڕێگەی:
- وازهێنان لە خواردنەوەی ئەلکۆڵ و ڕاگرتنی ئەو دەرمانانەی زیان دەگەیەنن.
- پەیڕەوکردنی ڕێژەیەکی خواردنی بۆ کەمکردنەوەی کێش و چەوری.
- بەکارهێنانی دژەڤایرۆس، یان دەرمانی کەمکردنەوەی شەکر و چەوری، یان دەرمانی کەمکەرەوەی بەرگریی جەستە وەک کۆرتیزۆن، لەژێر چاودێریی پزیشکدا.
- پەنابردن بۆ گواستنەوەی جگەر لە حاڵەتەکانی شکستی تەواوی جگەردا.
تێبینییەک دەربارەی ڤایرۆسی هەپاتیتی B:
مامەڵەکردن لەگەڵ تووشبووان بە ڤایرۆسی B بە پێی ئەنجامی پشکنینەکان دەگۆڕێت (وەک ڕەقیی جگەر و DNAی ڤایرۆس و ALT). هەندێک کەس پێویستیان بە دەستپێکردنی خێرای چارەسەر هەیە ئەگەر ڕەقیی جگەر زیاتر لە ١١ کیلۆپاسکال بێت یان DNAی ڤایرۆس لە ٢٠٠٠٠ یەکەی نێودەوڵەتی/میلی‌لیتر زیاتر بێت؛ بەڵام کەسانی تر ئەگەر ئەنجامەکانیان جێگیر بن، تەنها هەر ٦ مانگ جارێک چاودێری دەکرێن.
پرسیارە باوەکان
ئایا هەپاتیتی مزمن چارەسەری هەیە؟
بەڵێ، چارەسەرەکە سەرنجی دەخاتە سەر کۆنترۆڵکردنی چالاکیی ڤایرۆس یان چارەسەرکردنی هۆکارەکە (وەک کەمکردنەوەی چەوری یان وازهێنان لە ئەلکۆڵ). لە حاڵەتەکانی ڤایرۆسی B، ئامانجی دەرمانەکان کەمکردنەوەی ڤایرۆسە؛ لە کاتێکدا «پۆلی‌ئێتیلین گلایکۆڵ-ئینتێرفیرۆن-ئەلفا-٢a» لە تا ١٠%ی نەخۆشاندا چاکبوونەوەی تەواو بەدەست دەهێنێت.
ئایا نەخۆش لە هەپاتیتی مزمن چاک دەبێتەوە؟
ڕێژەی چاکبوونەوە جیاوازە؛ بۆ نموونە، لە حاڵەتەکانی ڤایرۆسی B، ڕێژەی چاکبوونەوەی تەواو بە زۆربەی دەرمانەکان زۆر کەمە و زۆرجار ئامانجی چارەسەرەکە ڕێگریکردنە لە خراپتربوونی دۆخەکە.
ئایا هەپاتیتی مزمن مەترسیدارە؟
بەڵێ، ڕەنگە مەترسیدار بێت ئەگەر بگاتە سیڕۆزی جگەر یان ببێتە هۆی شکستی جگەر یان شێرپەنجەی جگەر.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت؟
ئەگەر ئەم نیشانانە دەرکەوتن، پێویستە دەستبەجێ ڕاوێژی پزیشکی وەربگیرێت:
- زەردبوونی پێست یان سپیی چاو (زەردی).
- ئاوسانی دیاری سک.
- دەرکەوتنی شینبوون یان خوێنبەربوونی لەناکاو بێ هۆکار.
- شێواوی مێشک یان کێشەی توندی سەرنج‌دان.
بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگەی ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە. نابێت هیچ دەرمانێک بەبێ چاودێریی وردی پزیشک بخورێت.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- هەوکردن چاک دەبێتەوە؟ چارەسەری هەپاتیتی C
- کۆمای جگەر؛ نیشانە، هۆکار و چارەسەر
- ژەهراویبوونی جگەر: نیشانە و چارەسەر
- هەپاټیتی ڤایرۆسی: ڕێگاکانی پێشگیری
- زیاتر دەربارەی جگەر و هەوکردنی جگەر
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team