نەخۆشی کۆرۆنا تووشبوونێکی ڤایرۆسییە کە بە دڵۆپە هەواکان دەگوازرێتەوە، و کاریگەرییەکانی بە تەمەن و دۆخی گشتی تەندروستیی کەسەکەوە دەگۆڕێت.
نەخۆشی کۆرۆنا چییە و چۆن بڵاودەبێتەوە؟
بە شێوەی زانستی، ئەم نەخۆشییە بەهۆی ڤایرۆسی سارس کۆڤ ٢وە دروست دەبێت. ڤایرۆسەکە لە کاتی نزیکبوونەوەی کەسان لە یەکتر دەگوازرێتەوە و زۆرجار لە ڕێگەی هەواوە، بە دڵۆپە وردەکانی شلەی دەرچوو لە دەم و لووت، بڵاودەبێتەوە. زۆربەی تووشبووان نیشانەی سووکیان هەیە یان هیچ نیشانەیەکیان نییە، بەڵام تەمەن‌پیران و ئەوانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە، ڕووبەڕووی مەترسییە تەندروستییە گەورەکان دەبنەوە کە ڕەنگە پێویستیان بە چاودێری لە نەخۆشخانە هەبێت.
کاریگەری کۆرۆنا لەسەر سیستەمی هەناسەدان و جەستە
تووشبوون بە چەند قۆناغێکدا پەرەدەسێنێت و توندییەکەی لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازە:
- قۆناغی یەکەم: ڤایرۆسەکە بە هەناسەدان یان دەستدان بە ڕووی پیسکراوەوە دەچێتە ناو جەستە. خانەکانی ناوەوەی ڕێگاکانی هەناسەدان، قوڕگ و سییەکان دەگرێتە بەر و دەیانگۆڕێت بۆ شوێنی بەرهەمهێنانی وەشانە نوێکانی ڤایرۆس. لەم ماوەیەدا نیشانەیەکی ڕوون دەرناکەوێت.
- قۆناغی دووەم: نیشانەکان زۆرجار لە بەشی دواوەی قوڕگ دەست پێدەکەن و دواتر بۆ برۆنشییەکان دەچن. کاتێک دەگەنە سییەکان، پەردە موکۆسییەکان هەڵدەئاوسێن و ڕەنگە کۆئەلوولەکانی هەناسەدان زیانیان پێبگات. نیشانەکان لەم قۆناغەدا ئەمانەن:
- تا و سەرئێشە.
- کۆکەی وشک کە دواتر دەبێتە کۆکەی بە بلغم، بەهۆی مردنی هەندێک لە خانەکانی سییەکانەوە.
- ئازاری قوڕگ و هەستکردن بە ماندووبوونی زۆر.
- قۆناغی سێیەم: ئەمە مەترسیدارترین قۆناغە؛ لەم قۆناغەدا لە بەشەکانی جەستەدا هەڵاوسانی توند ڕوودەدات و دەبێتە هۆی:
- سیەڕەشەی توند کە کورتەهەناسەی زۆر و کەمبوونەوەی ئۆکسجین دروست دەکات.
- کاریگەری لەسەر توانای گورچیلەکان بۆ پاڵاوتنی خوێن و زیانگەیشتن بە پەردەی ناوەوەی ڕیخۆڵە.
- دابەزینی توندی فشاری خوێن و تێکچوونی لێدانی دڵ، کە ڕەنگە ببێتە هۆی لەکارکەوتنی هەندێک ئەندام.
- نیشانەی گەدە و ڕیخۆڵە، وەک نەهەرسکردن یان سکچوون.
ڕێگاکانی پاراستن و مامەڵەکردن لەگەڵ تووشبوون
هەواگۆڕکێی باش لە شوێنە داخراوەکان، دوورکەوتنەوەی جەستەیی و پاکوخاوێنیی کەسی یارمەتی کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆس دەدەن. هەروەها وەرگرتنی نوێترین دۆزی ڤاکسین یارمەتی ڕێگریکردن لە دۆخە توندەکان و کەمکردنەوەی ئەگەری مردن دەدات.
سەبارەت بە هەندێک باوەڕی باو، بۆچوونە جیاوازەکان یان زانیاریی نادروست هەن:
- تەواوکەرە خۆراکییەکان: خواردنی زینک و ڤیتامین C پشتگیری لە بەرگریی جەستە دەکات، بەڵام ڕێگری لە تووشبوون ناکات.
- ماسک: ماسکی نەشتەرگەری بڵاوبوونەوەی دڵۆپەکان لەلایەن کەسی تووشبووەوە ڕادەگرێت؛ بەڵام ماسکی تایبەت وەک N95 ڕێگری لە گەیشتنی ڤایرۆسەکان بە لووت دەکات.
- چارەسەرە ماڵییەکان: بەرزبوونەوەی گەرمی، شۆردنی لووت بە ئاوی خوێیی یان خواردنی سیر ڕێگری لە تووشبوون بە ڤایرۆسەکە ناکەن.
ڕۆڵی زەردەچەوە لە بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆس
هەندێک توێژینەوە ئاماژە بەوە دەکەن کە کەرکومینی ناو زەردەچەوە ڕەنگە خاوەنی تایبەتمەندیی دژەهەڵاوسان، دژە ئۆکسیدان و دژەڤایرۆسی بێت. ئەم پێکهاتەیە ڕەنگە یارمەتی ئەمانە بدات:
- کەمکردنەوەی هەندێک نیشانە وەک کۆکە، تا و کورتەهەناسە.
- پاراستنی نەخۆشان لە سندرۆمی توندی هەناسەدان و زریانەی سایتۆکاین.
- خێراکردنی چاکبوونەوە لە ئاوسانی سییەکان کە ڕەنگە ببێتە هۆی فیبڕۆزی سییەکان.
بەڵام ڕێژەی کەرکومین لە زەردەچەوەی سروشتی‌دا کەمە؛ بۆیە باشترە چارەسەرەکانی کە ئەم پێکهاتەیەیان تێدایە بە چاودێریی پزیشک بەکاربهێنرێن.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت؟
کاتێک هەر یەکێک لەم نیشانانە دەردەکەوێت، دەبێت دەستبەجێ داوای یارمەتیی پزیشکیی فریاکەوتن بکرێت:
بۆ گەورەساڵان:
- سەختیی توند لە هەناسەدان یان کورتەهەناسە.
- گۆڕانی ڕەنگی لێو، پێست یان نینۆک بۆ شین یان خۆڵەمێشی.
- ئازار یان فشارێکی بەردەوام لە سنگ.
- شێواویی دەروونیی لەناکاو یان سەختی لە خەبەربوونەوە.
بۆ منداڵان:
- ڕشانەوە و سکچوونی دووبارەبووەوە بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر.
- نیشانەکانی وشکبوونەوەی جەستە، وەک وشکبوونی دەم یان کەمبوونی فرمێسک لە کاتی گریان.
- تایی بەردەوام کە دادەبەزێت.
- ناشادیی زۆر، شێواوی یان سەرگێژی.
پرسیارە باوەکان
زەردەچەوە چۆن دەتوانێت بەرەنگاری ڤایرۆسی کۆرۆنا ببێتەوە؟
زەردەچەوە بەهۆی پێکهاتەی کەرکومینەوە کار دەکات؛ ئەم پێکهاتەیە ڕەنگە ئەو ئەنزایمانە کەم بکاتەوە کە یارمەتی ڤایرۆسەکان دەدەن بە خانەکانی جەستەوە ببەستنەوە یان دابەش ببن، هەروەها تایبەتمەندیی دژەهەڵاوسانی هەیە.
کێ پێویستە نوێترین وەشانی ڤاکسینی کۆڤید ١٩ وەربگرێت؟
پێشنیار دەکرێت ڤاکسین وەربگیرێت بۆ کەمکردنەوەی مەترسیی تووشبوونی توند، بە تایبەتی بۆ تەمەن‌پیران و ئەو کەسانەی دۆخی نەخۆشییان هەیە کە ئەگەری خراپتربوونی تەندروستییان زیاد دەکات.
ئایا ئایبۆپرۆفین کاریگەریی نەرێنی لەسەر تووشبوون هەیە؟
بەڵگەی زانستیی بەس نییە کە پشتڕاست بکاتەوە ئایبۆپرۆفین ئەگەری تووشبوون زیاد دەکات؛ بەڵام هەندێک ڕاسپاردە بەکارهێنانی پاراسیتامۆڵ وەک جێگرەوە لە ماوەی تا پێشنیار دەکەن.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- منداڵان هەر ساڵ ڤاکسینی ئەنفلۆنزا وەربگرن؟
- زکام: نیشانەکان و جیاوازی لە نەخۆشییە هاوشێوەکان
- ڕێنمایی تەواو بۆ ڤاکسینی ئەنفلۆنزا چوارجۆری
- جیاوازی نێوان سەرماخۆردن و ئەنفلوەنزا
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team