ناڕێکی بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر کاریگەری لەسەر مێشک و ڕەفتار دەکات و کۆنترۆڵی بەکارهێنان قورس دەکات؛ هۆکار و چارەسەرەکان لێرە بخوێنەوە.
ئەدمانی ماددەی هۆشبەر چۆن دەست پێ دەکات؟
ئەدمان کاتێک ڕوودەدات کە سیستەمی پاداشت لە مێشکدا هان دەدرێت؛ ئەمە ڕێڕەوێکی دەمارە کە ماددەی دۆپامین دەردەدات و هەستی خۆشی دروست دەکات. کاتێک کەسێک ماددەی هۆشبەر بەکار دەهێنێت، هەستی سەرخۆشی دەکات کە پاڵی پێوە دەنێت ئەو ڕەفتارە دووبارە بکاتەوە. بە تێپەڕبوونی کات، مێشک خۆی لەگەڵ بارودۆخەکە دەگونجێنێت و وەڵامی خانە دەمارەکان کەم دەکاتەوە؛ ئەمەش ناچار دەکات کەسەکە دۆزەکە زیاد بکات بۆ ئەوەی هەمان کاریگەریی پێشووتر بەدەست بهێنێت، و بەمەش دەکەوێتە بازنەی ئەدمان.
هۆکارەکانی ناڕێکی بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر و فاکتەرەکانی مەترسی
چەندین فاکتەر تێکەڵ دەبن و دەبنە هۆی تووشبوون بە ئەم ناڕێکییە؛ گرنگترینیان ئەمانەن:
- فاکتەری بایۆلۆجی و جینی: مێژووی خێزانی ڕۆڵی هەیە لە زیادکردنی ئەگەری تووشبوون؛ چونکە بەکارهێنانی ماددەکان لەگەڵ بۆماوەیی مەترسیی ئەدمان زیاد دەکات.
- گۆڕانکارییەکانی مێشک: ماددەکان کاریگەری لەسەر خانە دەمارەکان دەکەن و شێوازی تێگەیشتن لە چێژ و مەترسی دەگۆڕن.
- ناڕێکییە دەروونییەکان: هەندێک کەس لەوانەیە وەک ڕێگایەک بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ نیگەرانی، خەمۆکی، شێتێتی یان ناڕێکیی دوای ڕووداوی تروما، پەنا بۆ ماددە هۆشبەرەکان بەرن.
- فاکتەری ژینگەیی و کۆمەڵایەتی: ڕووبەڕووبوونەوەی ڕووداوە تروماکارەکانی منداڵی، توندوتیژیی خێزانی، فشارە داراییەکان، یان ژیان لە ژینگەیەک کە بەکارهێنان تێیدا باوە، لەخۆ دەگرێت.
- ڕووبەڕووبوونەوەی زوو: دەستپێکردنی بەکارهێنانی ماددەکان لە تەمەنی بچووکدا کاریگەری لەسەر گەشەی مێشک دەکات و ئەگەری ئەدمان لە داهاتوودا زیاد دەکات.
دەستنیشانکردن و چارەسەری ئەدمانی ماددەی هۆشبەر
دەستنیشانکردن پێویستی بە هەڵسەنگاندنێکی گشتگیر هەیە لەلایەن پزیشکی دەروونی یان ڕاوێژکاری پەسەندکراوەوە، بە پشتبەستن بە پێوەرەکانی ڕێبەری دەستنیشانکردن و ئاماریی ناڕێکییە دەروونییەکان (DSM-5). تاقیکردنەوەی میز و خوێن بۆ چاودێریکردنی چاکبوونەوە بەکاردێن، نەک وەک تاکە ئامرازی دەستنیشانکردن.
هەڵبژاردەکانی چاودێری تەندروستی
هەرچەندە چارەسەرێکی کۆتایی نییە، هەڵبژاردەی یارمەتیدەر بۆ چاکبوونەوە بەردەستن:
- بەرنامە چارەسەرییەکان: دانیشتنە تاکەکەسی، گرووپی یان خێزانی لەخۆ دەگرن و لە خزمەتگوزاریی دەرەوەی نەخۆشخانەوە تا مانەوە لە نەخۆشخانە جۆراوجۆرن.
- چارەسەری نیشانەکانی وازهێنان: ئامانجی «پاککردنەوەی ژەهر» وازهێنانە لە ماددەکە بە شێوەیەکی سەلامەت؛ لەوانەیە کەمکردنەوەی هێواشی دۆزەکە یان گۆڕینی بە ماددەیەک وەک مێسادۆن یان بیوپرینۆرفین لەخۆ بگرێت.
- دەستێوەردانی دەرمانی: لەوانەیە دەرمان وەک نالتریکسۆن یان بۆپرینۆرفین بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی ئارەزووی زۆری بەکارهێنان و ڕێگریکردن لە گەڕانەوە بۆ بەکارهێنان.
- چارەسەری ڕەفتاری: پسپۆڕان یارمەتی نەخۆشان دەدەن ستراتیژی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئارەزووی توند و دوورکەوتنەوە لە هاندەرەکان دابنێن.
- گرووپەکانی یارمەتیی خۆیی: وەک «ئەدمەنانی ماددەی هۆشبەر، نەناسراو»، کە زۆرجار پشت بە مۆدێلی ١٢ هەنگاو دەبەستن بۆ کەمکردنەوەی هەستی تەنیایی.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
کاتێک ئەم نیشانانە دەبینیت، پێویستە داوای یارمەتیی پزیشکی بکەیت:
- ئارەزووی زۆر بۆ بەکارهێنانی ماددەکان چەندین جار لە ڕۆژێکدا.
- پشتگوێخستنی بەرپرسیارێتییە پیشەیی یان خوێندنییەکان و چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان.
- ئەنجامدانی ڕەفتاری نامۆ، وەک دزیکردن بۆ بەدەستهێنانی ماددەکە.
- دەرکەوتنی گۆڕانکاریی جەستەیی، وەک سووربوونی چاو، وشکبوونی دەم، یان گۆڕانی لەناکاوی کێش.
- شکستهێنانی دووبارە لە هەوڵەکانی وازهێنان لە بەکارهێنان.
بارودۆخی فریاکەوتن: ئەگەر دۆزی زۆری ماددەی ئۆپیۆیدی ڕووبدات، دەبێت یارمەتیی خێرا داوا بکرێت؛ دەرمانی «نالۆکسۆن» (بە دەرزی یان سپرەی لووت) دەتوانرێت بۆ پێچەوانەکردنەوەی کاتیی کاریگەرییەکان بەکاربهێنرێت، بەڵام دوای بەکارهێنانی دەبێت دەستبەجێ بچیتە نەخۆشخانە.
پرسیارە باوەکان
ئەدمان چۆن ڕوودەدات؟
بە هاندانی سیستەمی پاداشت لە مێشک و دەرچوونی دۆپامین دەست پێ دەکات؛ بە دووبارەبوونەوەی بەکارهێنان، مێشک وەڵامەکەی کەم دەکاتەوە، و ئەمەش پاڵ بە کەسەکەوە دەنێت بڕەکە زیاد بکات بۆ ئەوەی هەمان هەست بەدەست بهێنێت.
لە کوێ دەتوانرێت بۆ وازهێنان لە ئەدمانی ماددە هۆشبەر یارمەتی بەدەست بهێنرێت؟
دەستپێک لە ڕێگەی پزیشکی چاودێریی سەرەتاییەوەیە؛ ئەو پزیشکە بارودۆخەکە هەڵدەسەنگێنێت و نەخۆش ڕەوانەی ناوەندە تایبەتمەندەکان یان پزیشکانی دەروونی دەکات. هەروەها ڕێکخراوی خێرخوازی و خۆبەخش هەن کە خزمەتگوزاریی دووبارە ڕاهێنان پێشکەش دەکەن.
ئەگەر چاودێری کەسێکی ئەدمانی ماددەی هۆشبەر بیت، چۆن مامەڵە بکەیت؟
پێشنیار دەکرێت لە ڕێکخراوە تایبەتمەندەکان داوای پشتگیری بکەیت یان بەشداریی وۆرکشۆپ بکەیت، و تێبگەیت کە چاودێریکردنی ئەدمەن کارێکی قورسە و پێویستی بە یارمەتیی پیشەیی هەیە. هەندێک جار، بەشێک لە ڕێگای چارەسەردا ئەوەیە کە کەسی بەکارهێنەر با ڕووبەڕووی ئەنجامی کردارەکانی خۆی ببێتەوە.
کەی داوای یارمەتیی فریاکەوتن بکەیت؟
کاتێک دۆزی زۆری ماددەی ئۆپیۆیدی ڕوودەدات، یان نیشانەکانی وازهێنان زۆر توند دەبن و پێویستیان بە چاودێریی پزیشکی لە ناو نەخۆشخانەدا هەیە.
بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- جۆرەکانی ئادیکت و ڕێگاکانی چارەسەر
- دەرمانی خەمۆکی کاری ناکات؟ هۆکار و چارەسەر
- هەڵبژاردەکانی یارمەتی بۆ خەمۆکی
- نیشانەکانی دووقوتبی و چۆنیەتی ناسینەوە
- زیاتر دەربارەی ئالوودەبوون
Photo: GlendaleUMC, BY 2.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team