شێرپەنجەی مەمکی بڵاوبووەوە کاتێک ڕوودەدات کە خانە شێرپەنجەییەکان لە مەمکەوە بۆ ئەندامانی دیکەی جەستە دەگوازنەوە. ئەمە قۆناغی چوارەمی شێرپەنجەی مەمکە.
شێرپەنجەی مەمکی بڵاوبووەوە چییە؟
ئەم نەخۆشییە کاتێک دەست پێدەکات کە خانەکانی مەمک بە شێوەیەکی بێ‌کۆنترۆڵ گەشە دەکەن. پاشان هەندێک لەم خانانە جیا دەبنەوە و لە ڕێگەی خوێن یان سیستەمی لیمفاوییەوە دەگوازنەوە و لە شوێنی نوێدا جێگیر دەبن. شوێنە باوەکانی بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە لە شێرپەنجە بریتین لە جگەر، سییەکان، مێشک و ئێسکەکان.
هەندێک نەخۆش لە یەکەم جاردا کە نەخۆشییەکە دەدۆزرێتەوە، پێیان دەوترێت تووشی ئەم نەخۆشییە بوون؛ بەڵام لە دۆخە باوترەکاندا، دوای ماوەیەک لە چارەسەری پێشوو، وەک دووبارەبوونەوەی شێرپەنجەی مەمک دەردەکەوێت. هەرچەندە دۆخە پێشکەوتووەکان کە گەیشتوونەتە ئەندامەکانی دیکە بە گشتی چارەسەر نابن، چارەسەرە نوێکان یارمەتی کۆنترۆڵکردنی نەخۆشی، درێژکردنەوەی تەمەن و باشترکردنی کوالێتی ژیان دەدەن. لە هەندێک شوێندا بۆ ئەم دۆخە دەستەواژەی «شێرپەنجەی دووەم»یش بەکاردێت.
نیشانەکانی شێرپەنجەی مەمکی بڵاوبووەوە
لە سەرەتادا لەوانەیە هیچ نیشانەیەک دەرنەکەوێت. کاتێکیش نیشانەکان دەردەکەون، بە ئەو ئەندامەوە پەیوەستن کە نەخۆشییەکەی گەیشتووەتێ:
- نیشانە گشتییەکان: کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن، کەمبوونەوەی کێش بەبێ هۆکارێکی ڕوون، ماندووبوونی زۆر، ئازاری جەستە، تەنگەنەفەسی و ئاوسانی گرێ لیمفاوییەکان.
- بڵاوبوونەوە بۆ ئێسکەکان: زۆرجار لە ستوونی پشتدا دەردەکەوێت و دەکرێت ببێتە هۆی ئازاری ئێسک، لاوازی لە بەشێکی جەستە، بێ‌هەستی، شکانەوەی لەناکاوی ئێسک یان لەدەستدانی کۆنترۆڵی میز و ڕیخۆڵە.
- بڵاوبوونەوە بۆ مێشک: دەکرێت ببێتە هۆی سەرئێشەیەکی نوێ یان توندتر، گۆڕانکاری لە بینین، هێرشی سەرع، دڵتێکچوون و ڕشانەوە، یان لەدەستدانی هاوسەنگی.
- بڵاوبوونەوە بۆ سییەکان: کۆکە، ئازاری سنگ و تەنگەنەفەسی دروست دەکات و لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی شلە لە دەوری سییەکان.
- بڵاوبوونەوە بۆ جگەر: بە زەردبوونی پێست و سپیی چاو، ئاوسانی سک و ئازار لە بەشی سەرەوەی ڕاستی سکەوە دەردەکەوێت.
هۆکار و فاکتەرەکانی مەترسی
هۆکارێکی دیاریکراو و ڕوون نییە؛ بەڵام هەندێک فاکتەر ئەگەری تووشبوون بە شێرپەنجەی مەمک بە گشتی زیاد دەکەن، لەوانە:
- مێژووی تەندروستی: پێشتر تووشبوون بە شێرپەنجە لە یەکێک لە مەمکەکان، مێژووی خێزانی نەخۆشییەکە، یان هەبوونی گۆڕانکاریی بۆماوەیی لە جینەکانی وەک BRCA1 و BRCA2.
- تەمەن و هۆرمۆنەکان: مەترسی بە زیادبوونی تەمەنەوە زیاد دەکات؛ هەروەها دەستپێکردنی سووڕی مانگانە پێش تەمەنی ١٢ ساڵ، گەیشتن بە تەمەنی وەستانی مانگانە دوای ٥٥ ساڵ، یان منداڵبوون بە یەکەم منداڵ دوای تەمەنی ٣٥ ساڵ.
- شێوازی ژیان: قەڵەوی، خواردنەوەی کحول و هەبوونی شانەی چڕی مەمک.
- فاکتەری دیکە: بەرکەوتن بە تیشک لە ناوچەی سنگدا لە تەمەنی بچووکدا.
دەستنیشانکردن و چارەسەری کارسینۆمای بڵاوبووەوە
دەستنیشانکردن بە پشکنینی کلینیکی، تاقیکردنەوەی خوێن (وەک ژماردنی تەواوی خانەکانی خوێن و پشکنینی کارکردنی جگەر) و تاقیکردنەوەکانی وێنەگرتن، وەک تیشکی ئێکس، ڕەزونەماسی و سکانکردنی ناوکیی ئێسکەکان، ئەنجام دەدرێت. هەروەها نموونەی شانە (بایۆپسی) وەردەگیرێت بۆ شیکردنەوەی خانەکان و زانینی دۆخی وەرگرە هۆرمۆنییەکان (HR) و پرۆتینی HER2، بۆ دیاریکردنی جۆری گونجاوی چارەسەر.
هەڵبژاردەکانی چارەسەر جۆراوجۆرن و ئەمانە دەگرنەوە:
- چارەسەرە دەرمانییەکان: وەک چارەسەری هۆرمۆنی (بلۆکەرەکانی ئەسترۆجین)، چارەسەری کیمیایی، چارەسەری ئامانجدار و چارەسەری بەرگریی لەش.
- دەستێوەردانی ناوچەیی: لەوانەیە چارەسەری تیشکی یان نەشتەرگەری بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی بۆ مێشک، ئێسک یان جگەر.
- دەرمانی پشتگیری ئێسکەکان: بۆ کەمکردنەوەی مەترسی شکانەوەی ئێسک و سووککردنەوەی ئازار.
- چاودێریی پالیاتیڤ: ئامانجی باشترکردنی کوالێتی ژیان و کۆنترۆڵکردنی ئازارە، لەگەڵ بەردەوامبوون لە چارەسەرەکانی دیکە.
پرسیارە باوەکان
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەم؟
کاتێک هەر نیشانەیەک دەردەکەوێت کە نیگەرانی دروست دەکات، بە تایبەتی ئەگەر پێشتر مێژووی شێرپەنجەی مەمکت هەبووە، پێویستە کاتێک بۆ سەردانی پسپۆڕ دیاری بکەیت.
ئایا قۆناغی چوارەمی شێرپەنجەی مەمک چارەسەر دەکرێت؟
بە گشتی چارەسەری تەواوی ناکرێت؛ بەڵام ئامانجی چارەسەرەکان کۆنترۆڵکردنی نەخۆشی و خاوکردنەوەی گەشەکردنیەتی.
چۆن جۆری چارەسەر هەڵدەبژێردرێت؟
هەڵبژاردەکە پشت بە تایبەتمەندییەکانی خانە شێرپەنجەییەکان دەبەستێت (وەک دۆخی HER2 و HR)، شوێنی بڵاوبوونەوە و ئامانجە تەندروستییەکانی نەخۆش.
کەی دەبێت دەستبەجێ داوای چاودێریی پزیشکی بکەیت؟
ئەگەر ئەمانە تێبینی کرد، دەستبەجێ پەیوەندی بە پزیشکەوە بکە:
- سەرئێشەیەکی توند و لەناکاو یان هێرشی تشنج.
- سەختیی زۆر لە هەناسەدان یان ئازاری توندی سنگ.
- شکانەوەی ئێسک بەبێ بەرکەوتن بە بریندارییەکی ڕوون.
- گۆڕانکاریی لەناکاو لە بینین یان لەدەستدانی هاوسەنگی.
بەرپرسیاریەتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگای ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کاریگەری شێرپەنجەی مەمک لەسەر جەستە و نیشانەکان
- کارسینۆمای لوبۆلی تهاجمی: نیشانە و چارەسەر
- کاریگەری چارەسەری شێرپەنجەی مەمک لەسەر دەرکەوتن
- شێرپەنجەی لوبیولی لە شوێنی خۆیدا چییە؟
- زیاتر دەربارەی شێرپەنجەی مەمک
Photo: MTAPhotos, BY 2.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team