زکام یان هەستیاری جیاوازن: زکام ڤایرۆسییە، هەستیاریش وەڵامی بەرگریی جەستەیە بەرامبەر هۆکارە ژینگەییەکان؛ ناسینیان یارمەتیدەری هەڵبژاردنی چارەسەری گونجاوە.
جیاوازی نێوان زکام و هەستیاری لە ڕووی هۆکارەکانەوە
زکام، کە بە ئینگلیزی پێی دەوترێت Common Cold، لە ئەنجامی تووشبوون بە چەندین جۆری ڤایرۆسەوە دروست دەبێت؛ باوترینیشیان ڤایرۆسە ڕینۆییەکانن. ئەم تووشبوونە لە ڕێگەی وردە ترووسکەکانی پەخشبوو لە هەوادا یان دەستدان بە ڕووی شتە پیسبووەکانەوە دەگوازرێتەوە و واگیرە و لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێتەوە.
هەستیاری (Allergy) نەخۆشییەکی واگیر نییە، بەڵکو وەڵامێکی نائاساییی سیستەمی بەرگریی جەستەیە بەرامبەر ماددەیەکی بێ‌زیان. لە گرنگترین هۆکارەکانی دەکرێت ئەمانە بن:
- گەردی گوڵ و کێوی خۆڵ.
- پەڕی ئاژەڵە ماڵییەکان و سپۆری کپک.
- هەندێک جۆری خواردن یان گازی مێروو.
بەراوردی نیشانەکانی زکام و هەستیاری
هەردوو دۆخەکە نیشانەی هاوبەشیان هەیە، وەک پشوو و گیربوونی لووت، بەڵام هەندێک نیشانە یارمەتیدەدەن جیاوازییان بکەیتەوە:
نیشانەکانی زکام:
- تا (بەتایبەتی لە منداڵاندا).
- ئازاری قوڕگ و خشەی دەنگ.
- دەرچوونی شلەی ئەستووری لووت کە لەوانەیە زەرد یان سەوز بێت.
- ماندووبوونی گشتی و ئازاری جەستە.
نیشانەکانی هەستیاری:
- خوران، سووربوونەوە و فرمێسک‌هاتن لە چاوەکان.
- ئاوسانی پلکی چاو، لێو یان قوڕگ.
- ڕەشەڵەک لەسەر پێست یان خورانی پێست.
- شلەی ڕوونی لووت.
ماوەی تووشبوون و کاتی دەرکەوتنی نیشانەکان
ماوەی ئەم دوو دۆخە بە ڕوونی لە یەکتر جیاوازە:
- زکام: نیشانەکان بە هێواشی دەردەکەون و بە گشتی لە ٣ تا ١٠ ڕۆژ بەردەوام دەبن؛ لە منداڵاندا لەوانەیە تا دوو هەفتە بخایەنێت.
- هەستیاری: نیشانەکان بە خێرایی دەردەکەون و تا کاتێک کەسەکە بەرکەوتەی هۆکاری هەستیارییەکەیە بەردەوام دەبن. هەستیاریی وەرزی زۆرجار لە دوو تا سێ هەفتە دەخایەنێت.
هەڵبژاردەکانی چارەسەر و ڕێگریکردن
شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ هەر دۆخێکدا بە پێی هۆکارەکەی دەگۆڕێت:
مامەڵەکردن لەگەڵ زکام:
- پشوودانی تەواو و خواردنەوەی شلە بە بڕی زۆر بۆ جێگرتنەوەی ئەو شلەیەی لەدەستچووە.
- بەکارهێنانی دەرمانی کەمکەرەوەی ئازار وەک ئەسیتامینۆفین و ئیبۆپرۆفین، و ئەسپیرین بۆ ئەوانەی تەمەنیان لە ١٨ ساڵ زیاترە.
- خواردنی دەرمانی کەمکەرەوەی گیربوون و غرغڕەکردن بە ئاو و خوێ.
- ڕێگریکردن بە شوشتنی دەست و دوورکەوتنەوە لە کەسانی تووشبوو.
مامەڵەکردن لەگەڵ هەستیاری:
- تا ئەو جێگایەی دەکرێت دوورکەوتنەوە لە ماددە هەستیاری‌هێنەرەکان.
- بەکارهێنانی دژەهەستیاری و سپرەی بینیی ستێرۆیدی.
- بەکارهێنانی شۆردنەوەی بینی بە ئاو و خوێ.
جیاوازییەکانی تری زکام و هەستیاری
لە ڕووی کاتەوە، زکام لە هەر وەرزێکدا ڕوودەدات، هەرچەندە لە زستاندا زیاتر دەبێت. هەستیاری بە وەرزی دیاریکراوەوە پەیوەستە؛ بۆ نموونە، هەستیاریی گەردی گوڵ لە بەهاردا دەست پێدەکات و تا کۆتایی هاوین بەردەوام دەبێت، و لە ناوچە گەرمسیرییەکاندا لەوانەیە ماوەکەی درێژتر بێت.
پرسیارە باوەکان
بۆچی گرنگە جیاوازیی نێوان ئەم دۆخانە بناسین؟
چونکە هەڵەکردن لە ناسینەوەی دۆخەکە دەبێتە هۆی بەکارهێنانی چارەسەری نالەبار؛ بۆ نموونە، دژەزیندەکان تووشبوونی بەکتریایی چارەسەر دەکەن و سوودیان بۆ زکامە ڤایرۆسییەکە یان هەستیاری نییە. هەروەها جیاکردنەوەی ئەم دۆخانە لە یەکتر لە ڕوودانی ئاڵۆزییە ئەگەرییەکان، وەک هەوکردنی سییەکان، دەپارێزێت.
ئایا هەستیاری دەتوانێت ببێتە هۆی تا؟
هەستیاریی وەرزی بە گشتی نابێتە هۆی تا، بەڵام ئەوانەی زکام دەیانگرێت زۆرجار تا دەیانگرێت.
ئایا هەستیاری واگیرە؟
نەخێر، هەستیاری واگیر نییە و لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر ناگوازرێتەوە، چونکە کاردانەوەیەکی ناوخۆیی جەستەیە بەرامبەر هۆکارێکی دەرەکی.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
لە دۆخەکانی خوارەوەدا پێویستە ڕاوێژی پزیشکی وەربگریت:
- بەردەوامبوونی نیشانەکانی زکام بۆ زیاتر لە ١٠ ڕۆژ.
- دەرکەوتنی نیشانەی توند یان سەختی لە هەناسەدان.
- ئەگەر کەسەکە نەخۆشیی درێژخایەنی هەبێت یان سیستەمی بەرگریی جەستەی لاواز بێت.
- دەرکەوتنی نیشانەی ئاڵۆزی، وەک هەوکردنی سییەکان یان هەوکردنی برۆنکەکان.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- میوە و سەوزەی چڕکراو ڕۆژەکانی سەرماخۆردن کەم دەکاتەوە
- سەرماخواردن: نیشانە، چارەسەر و ڕێگریکردن
- نیشانەکانی ئەنفلۆنزا و چارەسەرەکەی
- گەشت و گوزار: پێشگیری لە کۆرۆنا لە گەشت و گوزاردا
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team