لە دەرزی هەپاتیت و جۆرەکانی، گرووپە ئامانجکراوەکان و ئاستی سەلامەتی و کاریگەریی ڤاکسینەکان بۆ پاراستن لە ڤایرۆسەکانی هەوکردنی جگەر بزانە.
هەوکردنی جگەر چییە؟
هەوکردنی جگەر کاتێک ڕوودەدات کە خانە هەوکردووەکان لە شانەکانی جگەر دەردەکەون. نەخۆشییەکە ڕەنگە بێ نیشانەی ڕوون دەست پێ بکات، بەڵام دواتر لەوانەیە ببێتە هۆی زەردبوونی پێست و پەردەی چاو و پەردە موخاتییەکان، لەگەڵ کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن و هەستکردن بە ناخۆشی. ئەگەر هەوکردنەکە کەمتر لە شەش مانگ بخایەنێت، بە حاد دادەنرێت؛ ئەگەر لەم ماوەیە زیاتر بخایەنێت، بە درێژخایەن دادەنرێت. لە هەندێک حاڵەتدا ڕەنگە ببێتە هۆی فیبڕۆز یان سیڕۆزی جگەر.
هۆکارەکانی ئەم نەخۆشییە جۆراوجۆرن و گرنگترینیان ڤایرۆسەکانن (کە شەش جۆری لەخۆ دەگرن: A، B، C، D، E، G)، هەروەها هۆکاری دیکە وەک:
- نەخۆشییەکانی بەرگریی خودی.
- هەندێک ماددەی کیمیاییی ژەهراوی.
- خواردنەوەی کحول.
- ژەهراویبوون بە هەندێک دەرمان وەک پاراسیتامۆڵ.
جۆرە بەردەستەکانی دەرزی هەپاتیت
لەبەر ئەوەی چارەسەری تەواو بۆ هەوکردنە ڤایرۆسییەکانی جگەر نییە، پشت بە ڤاکسین دەبەسترێت بۆ دروستکردنی بەرگریی پێشوەختە. لە ئێستادا بۆ تەنها دوو جۆر لەو شەش جۆرە ڤایرۆسە ڤاکسین بەردەستە.
ڤاکسینی هەپاتیت A
ئەم ڤایرۆسە لە ڕێگەی ئاو و خواردنی پیسبووەوە دەگوازرێتەوە و منداڵان زیاتر تووشی دەبن.
- جۆرەکانی ڤاکسین: جۆرێکی تێدایە کە ڤایرۆسی مردووی تێدایە (کە زۆرترین بەکارهێنانی هەیە)، جۆرێک بە ڤایرۆسی زیندووی لاوازکراو، جۆرێک کە ناقڵێکی چەوری لەگەڵ پرۆتینەکانی ئەنفلۆنزا بەکاردەهێنێت، و جۆرێکیش کە لەگەڵ ئەنتیجینی ڤایرۆسی B تێکەڵ کراوە.
- گرووپە ئامانجکراوەکان: ڤاکسینی هەپاتیت بۆ منداڵان لە دوای تەمەنی ساڵێک دەدرێت؛ هەروەها بۆ گەورەساڵانی ئەوەی لە منداڵییاندا وەریان نەگرتووە، بە تایبەتی ئەوانەی دەچنە وڵاتە پەرەسەندووەکان، کارمەندانی بواری پزیشکی، نەخۆشانی جگەر و نەخۆشانی ئایدز.
- دۆز و شێوازی بەکارهێنان: بە دوو دۆز بە شێوەی دەرزی ناو ماسولکە دەدرێت (لە ڕانی منداڵان و بازووی گەورەساڵان). دۆزی یەکەم و پاشان دۆزی دووەم دوای ٦ یان ١٨ مانگ دەدرێت. دەرزی لە ناو ڕەگ یان لە کوناوە قەدەغەیە، بەڵام بۆ نەخۆشانی هیمۆفیلیا یان کەمی پڵاکێت دەتوانرێت لە ژێر پێست بدرێت.
- کاریگەری: کاریگەرییەکەی ١٠-١٥ ڕۆژ دوای دۆزی یەکەم دەست پێ دەکات و پاراستنەکەی ٥ بۆ ١٠ ساڵ بەردەوام دەبێت و ڕەنگە بگاتە ٢٥ ساڵ. ئەو کەسانەی چارەسەری کیمیایی، تیشکی یان دەرمانی سەرکوتکەری بەرگری وەردەگرن، ڕەنگە پێویستیان بە دۆزێکی زیادە بێت.
ڤاکسینی جگەر B
ئەم ڤایرۆسە لە ڕێگەی خوێن، شلەکانی جەستە و پەیوەندیی سێکسییەوە دەگوازرێتەوە و زۆرجار دەبێتە هۆی هەوکردنی درێژخایەن.
- جۆرەکانی ڤاکسین: جۆرێک هەیە کە پشت بە پرۆتینی ڕووکەشی (S) دەبەستێت، جۆرێکی نوێتر کە سێ ئەنتیجینی (S, pre S1, pre S2) تێدایە و خێراتر بەرگری هەڵدەچێنێت، هەروەها جۆرێک کە لەگەڵ ڤاکسینی جۆری A تێکەڵ کراوە.
- گرووپە ئامانجکراوەکان: نوزادان، منداڵان و گەورەساڵانی سەرووی ١٩ ساڵ (بە تایبەتی تیمە پزیشکییەکان، نەخۆشانی دیالیزی گورچیلە، زیندانیان و ئەوانەی دەچنە ناوچە مەترسیدارەکان وەک هایتی یان هندوچین).
- دۆز و شێوازی بەکارهێنان: لە ڕانی منداڵان و بازووی گەورەساڵان بە شێوەی دەرزی ناو ماسولکە دەدرێت. پڕۆگرامەکە لە سێ دۆز پێکدێت: دۆزی یەکەم، پاشان دۆزی دووەم دوای مانگێک و دۆزی سێیەم دوای شەش مانگ.
- کاریگەری: کاریگەرییەکە دوای دوو مانگ دەست پێ دەکات. ئاستی دژەتەنەکان ١-٤ مانگ دوای دۆزی کۆتایی پێوانە دەکرێت؛ ئەگەر ڕێژەکە لە ١٠٠ یەکەی نێودەوڵەتی/مل زیاتر بێت، کاریگەری بەرزە. ئەگەر لە نێوان ١٠-١٠٠ بێت، دۆزی چوارەم دەدرێت، و ئەگەر لە ١٠ کەمتر بێت، واتە کاریگەری نییە و پێویستە پڕۆگرامەکە دووبارە بکرێتەوە. پاراستن بە شێوەی ئاسایی ٥ بۆ ٢٠ ساڵ بەردەوام دەبێت و دەتوانرێت هەر ٥ ساڵ جارێک دۆزی پشتگیری وەربگیرێت.
سەلامەتیی ڤاکسینەکان و کاریگەرییە لاوەکییەکان
بە گشتی، ئەم ڤاکسینانە سەلامەتن و ڕەنگە هەندێک کاریگەریی سووک دروست بکەن کە جێی نیگەرانی نییە، وەک:
- ئاوسان یان سووربوونەوە لە شوێنی دەرزی.
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و سەرئێشە.
- دڵتێکچوون و تێکچوونی سووکی هەرس.
- ماندووبوون و ئازاری ماسولکە.
دژبەکارهێنانەکانی ڤاکسینی جۆری A: باشترە ئەو کەسانە بەکاری نەهێنن کە پێشتر تووشی ڤایرۆسەکە بوون، یان هەستیارییان بە دۆزێکی پێشووتر هەبووە، هەروەها منداڵانی خوار تەمەنی ساڵێک، ژنان دووگیان و شیردەر، و ئەوانەی تاوی بەرز یان عەفونەتیان هەیە.
پرسیارە باوەکان دەربارەی ڤاکسین
ڤاکسینی هەپاتیتی وەبایی چییە؟
ئامرازێکی پێشگیرییە کە ئامانجی هەڵچاندنی سیستەمی بەرگرییە بۆ بەرهەمهێنانی دژەتەنەکان کە ڕێگری لە تووشبوون بە ڤایرۆسەکانی هەوکردنی جگەر دەکەن. لە ئێستادا ڤاکسین بۆ جۆرەکانی A و B بەردەستە.
سوودی ڤاکسینی جگەر چییە؟
سوودەکەی لە پاراستنی جگەرە لە هەوکردنە ڤایرۆسییەکان کە ڕەنگە ببنە هۆی فیبڕۆز یان سیڕۆزی جگەر، بە تایبەتی بۆ ئەو گرووپانەی زیاتر لە مەترسیدان، وەک کارمەندانی تەندروستی یان گەشتیاران.
ڤاکسینی جگەر چۆن دەدرێت؟
بە دەرزی ناو ماسولکەی بازوو بۆ گەورەساڵان یان ماسولکەی ڕان بۆ منداڵان دەدرێت. بۆ دڵنیابوون لە باشترین وەڵامی بەرگرییی، دەبێت لە دەرزی لە کوناوە یان ناو ڕەگ خۆ بپارێزرێت.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
کاتێک ئەم نیشانانە دەردەکەون، دەبێت دەستبەجێ ڕاوێژ بە پزیشک بکرێت:
- زەردبوونی ڕوونی پێست یان سپیی چاو (زەردی).
- لەناکاو کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن لەگەڵ هەستکردن بە ناخۆشیی گشتی.
- دەرکەوتنی کاردانەوەیەکی زۆری هەستیاری دوای وەرگرتنی ڤاکسین.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ڤاکسینی ئەنفلۆنزا بۆ پاراستنی ساڵانە
- واکسین بۆ گەورەساڵان و پاراستنی تەندروستی
- واکسینی ئەنفلۆنزا لە سەردەمی کۆرۆنا
- دۆزی یادەوەری: بۆچی دوای ڤاکسینیش پێویستە؟
- زیاتر دەربارەی ڤاکسین و کوتان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team