خەونی خراپی گەورەساڵان خەونێکی زیندوو و ترسناکە کە لە خەوی قووڵدا کەس لە خەو هەڵدەستێنێت؛ هۆکارەکانی و ڕێگاکانی کەمکردنەوەی دەناسێنین. ئەم بارودۆخانە جاروبار ڕوودەدەن یان دەتوانن ببنە کێشەیەکی درێژخایەن.
تێگەیشتن لە خەونی خراپی گەورەساڵان
خەونە خراپەکان خەونێکی واقیعی و نیگەرانکەرن کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە قۆناغی جووڵەی خێرای چاو (REM)ی خەودا ڕوودەدەن. لەبەر ئەوەی ماوەی قۆناغەکانی REM بە تێپەڕبوونی شەو زیاد دەبێت، ئەم ڕووداوانە زۆرجار لە کاتژمێرانی بەیانی زوو ڕوودەدەن. دوای بەخەبەرهاتنەوە، کەسان زۆرجار هەستی ترس و نیگەرانی دەکەن و لەوانەیە کاردانەوەی جەستەییشیان هەبێت، وەک لێدانی خێرای دڵ یان ئارەقکردن.
بابەتە باوەکان بریتین لە کەوتن لە بەرزاییەکی زۆر یان نەمتوانین لە مەترسییەک ڕابکەین. هەرچەندە گەورەساڵان زۆرجار جاروبار خەونی خراپ دەبینن، هەندێک کەس تووشی کێشەی خەونی خراپ دەبن. لەم بارودۆخەدا، ڕووداوە دووبارەبووەکان خەو تێکدەدەن و کارکردنی ڕۆژانەیان قورس دەکەن. خەمڵاندنەکان پێشنیار دەکەن کە لەنێوان ٢% و ٨%ی گەورەساڵان تووشی ئەم ڕووداوانە دەبن، هەرچەندە داتای دیکە ڕێژەیەکی لەنێوان ٢% و ٥% دەخەمڵێنێت.
هۆکارە باوەکانی خەونی خراپی گەورەساڵان
هیچ هۆکارێکی تاک و ڕێککەوتووی گشتی نییە کە ڕوون بکاتەوە بۆچی ئەم خەونانە ڕوودەدەن، بەڵام چەندین هۆکار دەتوانن دەستیان پێ بکەن:
- هۆکارە دەروونییەکان: نیگەرانی، خەمۆکی و کێشەی فشاری دوای ڕووداوی ترسناک (PTSD) لە هۆکارە باوەکانن.
- بارودۆخە پزیشکییەکان: وەستانی هەناسە لە خەودا و نائارامیی پێی بێئارام دەتوانن ببنە هۆی ئەم ڕووداوانە.
- شێوازی ژیان و خۆراک: خواردنی خواردەمەنییەکی سووک لە درەنگانی شەو دەتوانێت سووتاندنی وزە و چالاکیی مێشک زیاد بکات. کەمی خەویش دەتوانێت ببێتە هۆی بازنەیەک لە خەوی خراپ و خەونی دووبارەبووەوەی زیاتر.
- ماددەکان: ئەلکۆل، نیکۆتین و کافایین دەتوانن شێوازی خەو تێکبدەن. وازهێنان لە دەرمانە ئارامبەخشەکان یان ئەلکۆلیش دەتوانێت ئەم ڕووداوانە دەست پێ بکات.
- دەرمانەکان: هەندێک دەرمان کە کاریگەرییان لەسەر ماددە کیمیاییەکانی مێشکە، وەک دەرمانە هۆشبەرەکان یان دژەخەمۆکییەکان، هەروەها هەندێک دەرمانی فشاری خوێن، پەیوەندییان بەو خەونانەوە هەیە.
سەبارەت بە مێلاتۆنین، هەندێک کەس دوای بەکارهێنانی ئەم پاشکۆیە خەونی زیندوو یان خەونی خراپیان ڕاپۆرت کردووە. بەڵام دڵنیا نییە کە خۆی پاشکۆکە دەبێتە هۆی ئەمانە یان هۆکارەکانی دیکە تێوەگلاون.
کاریگەری و مەترسییە تەندروستییەکان
کاتێک ئەم خەونانە زۆر دووبارە دەبنەوە، دەتوانن بە شێوەیەکی بەرچاو کوالێتی ژیانی کەسەکە کەم بکەنەوە. کەمی خەوی لەدوای ئەوەوە پەیوەندی بە قەڵەوی، نەخۆشیی دڵ و خەمۆکییەوە هەیە. ئەوانەی پێشتر تووشی نیگەرانی یان خەمۆکی بوون، لەوانەیە تووشی ئازاری دەروونیی توندتر ببن. هەروەها پەیوەندی لەنێوان ئەم ڕووداوانە و خۆکوژی هەیە، بەڵام پەیوەندییە وردەکە بە تەواوی تێنەگەیشتراوە.
بەڕێوەبردن و چارەسەرکردنی خەونی خراپ
بەپێی هۆکارەکە، دەتوانرێت ستراتیژیی جیاواز بەکاربهێنرێت بۆ کەمکردنەوەی دووبارەبوونەوەی ئەم ڕووداوانە.
دەستێوەردانی پسپۆڕان
ئەگەر دەرمانێکی دیاریکراو هۆکارەکە بێت، پزیشک دەتوانێت دۆزەکە بگۆڕێت یان دەرمانەکە بگۆڕێت. چارەسەرکردنی بارودۆخە بنەڕەتییەکان، وەک وەستانی هەناسە لە خەودا، دەتوانێت یارمەتیدەر بێت. بۆ ئەوانەی تووشی PTSD یان نیگەرانیی درێژخایەنن، چارەسەری ڕاهێنانی وێناکردن ــ کە جۆرێکە لە چارەسەری ڕەفتاری-مەعریفی ــ کاریگەرە. ئەم ڕێگایە بریتییە لە ڕاهێنانکردن بۆ کۆتایییەکی جیاواز بۆ خەونی خراپ. لە هەندێک دۆخدا، دەرمان بۆ خەونی خراپی گەورەساڵان لەگەڵ چارەسەرییەکەدا بەکاردەهێنرێت، هەرچەندە گۆڕانکارییە ڕەفتارییەکان بۆ ٧٠%ی گەورەساڵان کاریگەرییان سەلمێنراوە.
چارەسەری ماڵەوەی خەونی خراپ لە گەورەساڵان
باشترکردنی پاکوخاوێنی خەو و خووە ڕۆژانەکان دەتوانێت یارمەتیدەر بێت:
- کاتی خەوتن و هەستانێکی جێگیر بپارێزە.
- بەردەوام وەرزش بکە بۆ کەمکردنەوەی فشار.
- ڕاهێنانی خۆهێمنکردنەوە یان یۆگا بکە.
- ژووری خەوتن بە شوێنێکی ئارام بهێڵەوە کە تەنها بۆ خەوتن و نزیکیی هاوسەران بەکاردێت.
خەونی خراپ و ترسی شەوانە
زۆرجار ئەم دوو ئەزموونە بە یەکەوە تێکەڵ دەکرێن، بەڵام جیاوازن:
- خەونی خراپ: لە خەوی REMدا ڕوودەدات، دوای بەخەبەرهاتنەوە بە وردی بیر دەهێنرێتەوە و چیرۆکێکی خەون لەخۆدەگرێت.
- ترسی شەوانە: لە قۆناغی خەوی قووڵی نائێرێمی REMدا، زۆرجار لە چەند کاتژمێری یەکەمی شەودا ڕوودەدات. هەستی ترس و جووڵەی توندی جەستەیی لەخۆدەگرێت، بەڵام کەسەکە زۆرجار دوای بەخەبەرهاتنەوە هیچ بیرەوەرییەکی لە خەونێک نییە.
پرسیارە باوەکان
خەونی خراپی گەورەساڵان چییە؟
خەونێکی زیندوو و ترسناکە کە لە خەوی REMدا ڕوودەدات و وای لە کەسەکە دەکات بە هەستی نیگەرانی لە خەو هەڵبستێت؛ زۆرجار نیشانەی جەستەییشی لەگەڵدایە، وەک لێدانی توندی دڵ.
کێشەی خەونی خراپ چییە؟
ئەمە جۆرێکە لە پاراسۆمنیا کە تێیدا خەونە ترسناکەکان بەوەندە زۆر دووبارە دەبنەوە کە کارکردنی ڕۆژانە تێکدەدەن و دەبنە هۆی ئازاری بەردەوامی سۆزداری.
مێلاتۆنین چۆن کار دەکات؟
مێلاتۆنین هۆرمۆنێکە کە بازنەی خەو و بەخەبەربوون ڕێکدەخات و وای لێدەکات شەوانە خەوتن بێت. جۆری دەستکردی ئەم هۆرمۆنە بۆ یارمەتیدان بە بێخەوی یان خەستەییی گۆڕینی کاتی ناوچەکان بەردەستە.
ئایا مێلاتۆنین سەلامەتە؟
بە گشتی، بەکارهێنانی کورتخایەنی بۆ گەورەساڵان بە سەلامەت دادەنرێت و لەوانەیە بەکارهێنانی بەردەوامی بۆ ماوەی تا دوو ساڵیش سەلامەت بێت، بەڵام پێویستی بە توێژینەوەی زیاتر هەیە.
کەی پزیشک ببینیت
ئەگەر ئەمانەی خوارەوەت هەبوو، ڕاوێژ بە پزیشک یان دابینکەری چاودێریی تەندروستی بکە:
- خەونی خراپ بە شێوەیەکی بەردەوام ڕوودەدات و خەوتنت تێکدەدات.
- لە ڕۆژدا هەستی ئازار یان نیگەرانیی بەرچاو دەکەیت.
- دوای دەستپێکردنی دەرمانێکی نوێ، گۆڕانێک لە دووبارەبوونەوەی خەونەکانت تێبینی دەکەیت.
- نیشانەکانی وەستانی هەناسە لە خەودا هەیە، وەک خڕەخڕیی بەرز یان بە هەناسەبڕکێوە لە خەو هەستان.
ئاگادارکردنەوە: ئەم زانیارییانە بۆ مەبەستی پەروەردەیین و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە، دەستنیشانکردنی نەخۆشی یان چارەسەر نین.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- بەڕێوەبردنی تێکچوونی خەوتن لە پارکینسۆن
- کەمبوونەوەی هەناسە لە خەودا؛ نیشانە و چارەسەر
- خواردنی جاڵجاڵۆکە لە کاتی خەوتندا
- هۆکاری لەرزینی شەوانە و ڕێگای کەمکردنەوە
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team