جیاوازی چاقی و کۆبوونەوەی ئاو یارمەتیت دەدات تێبگەیت زیادبوونی کێش لە چەورییە یان لە کۆبوونەوەی ئاو لە شانەکانی جەستە.
جیاوازی چاقی و کۆبوونەوەی ئاو چییە؟
چاقی بریتییە لە زیادبوونی چەوری لە جەستەدا، کە کێشەیەکی تەندروستی و جوانکارییە و دەتوانێت ببێتە هۆی ئاڵۆزیی جۆراوجۆر. بەڵام کۆبوونەوەی ئاو کاتێک ڕوودەدات کە ئاو بە شێوەیەکی زۆر لە شانەکانی جەستەدا کۆدەبێتەوە، بە تایبەتی لە پێستدا؛ ئەمەش دەتوانێت هەموو جەستە یان تەنها هەندێک ناوچە بگرێتەوە.
چۆن جیاوازی چاقی و کۆبوونەوەی ئاو لە ڕێگەی نیشانەکانەوە بناسیت؟
نیشانەکانی کۆبوونەوەی ئاو و چاقی لە یەکتر جیاوازن:
- نیشانەکانی چاقی: بە شێوەی زیادبوونی گشتیی کێش دەردەکەون، و بە پێوانەکردنی پێوەری جەستە (کێش دابەشکراو بەسەر دووجای بەرزی بە مەتر) پشتڕاست دەکرێنەوە؛ چاقی ئەوکاتە دەستنیشان دەکرێت کە نرخەکە لە ٣٠ کغ/م٢ زیاتر بێت.
- نیشانەکانی کۆبوونەوەی ئاو: بە ئاوسان و هەڵئاوسان دەردەکەون، بە تایبەتی لە قوڵپی پێ، دەست، پێ و ڕووخساردا، لەگەڵ تێبینی بریقەداری و کشانی پێست. هەروەها نەخۆش لە ناوچە ئاوساوەکاندا هەستی خوران دەکات، یان ڕەقبوونی جومگەکان، یان گۆڕانی لەناکاو و خێرای کێش لە ماوەی چەند ڕۆژێکی کەمدا.
هۆکارەکانی چاقی و کۆبوونەوەی ئاو
هۆکارەکان جۆراوجۆرن و فاکتەری میراتی، شێوازی ژیان و دۆخە پزیشکییەکان دەگرنەوە:
هۆکارەکانی چاقی
- فاکتەرە جینییەکان: میراتکاری کاریگەری لەسەر دابەشبوونی چەوری و شێوازی گۆڕینی خواردن بۆ وزە هەیە.
- شێوازی ژیان: خواردنەوەی خواردنەوەی شیرینکراو، کحول و خواردنی پڕ لە کالۆری و چەوری، لەگەڵ کەمی چالاکیی جەستەیی.
- دەرمان و نەخۆشییەکان: هەندێک دەرمانی شەکرە، پەستانی خوێن، سەرع و خەمۆکی دەتوانن ببنە هۆی زیادبوونی کێش؛ هەروەها نەخۆشییەکانی وەک ئالتهابی جومگە دەتوانن جووڵە سنووردار بکەن.
هۆکارەکانی ئاوسانی جەستە
- عادەتە ڕۆژانەکان: ماوەیەکی زۆر وەستان یان دانیشتن، بەرکەوتن بە کەشی گەرم، یان خواردنی ڕێژیمێکی پڕ لە سۆدیۆم (خوێ).
- گۆڕانکارییە هۆرمۆنییەکان: وەک ئەوەی لە کاتی دووگیانی، پێش سووڕی مانگانە، یان بەهۆی بەکارهێنانی حەبی ڕێگری لە دووگیانی کە ئیسترۆجینی تێدایە ڕوودەدات.
- دۆخە تەندروستییەکان: شکستی دڵ، نەخۆشییەکانی جگەر (وەک سیروز)، و کەمکاریی گورچیلە، هەروەها سووتان و خراپی خۆراک (کەمی ڤیتامینی B1).
- دەرمانەکان: کۆرتیزۆن، هەندێک دەرمانی ئازارشکێن، و بلۆکەرەکانی کەناڵی کەلسیۆم.
ڕێگاکانی چارەسەری چاقی و کۆبوونەوەی ئاو
مامەڵەی پزیشکی و خۆراکی بە پێی دۆخەکە جیاوازە:
چارەسەری چاقی:
- گۆڕینی ڕێژیمی خۆراک بە چاودێریی پسپۆڕ، بۆ خواردنی بڕێکی دیاریکراو لە کالۆری و خۆپاراستن لە خواردنی خێرا.
- وەرزشکردن (وەک ڕۆیشتن و مەلەکردن) بۆ ماوەی ٦٠-٩٠ خولەک لە ڕۆژێکدا.
- لە دۆخە پێشکەوتووەکاندا، لەوانەیە پەنا ببرێتە بەر نەشتەرگەری (وەک گۆڕینی ڕێڕەوی ڕوودە یان بەستنەوەی گەدە)، یان چارەسەری هۆرمۆنی، یان دەرمانی کەمکردنەوەی کێش کە لەوانەیە ببێتە هۆی تێکچوونی هەرس.
چارەسەری کۆبوونەوەی ئاو:
- دەستێوەردانی دەرمانی: پێدانی دەرمانی میزڕەو بۆ ماوەیەکی کورت، بۆ خۆپاراستن لە وشکبوونەوە.
- ڕێژیمی خۆراک: کەمکردنەوەی خوێ و کاربۆهایدرەت، زیادکردنی خواردنی خواردنی پڕ لە پۆتاسیۆم (وەک مۆز و خورما)، و خواردنەوەی لانیکەم ٢ لیتر ئاو لە ڕۆژێکدا.
- گۆڕینی ڕەفتار: جووڵاندنی بەردەوامی جەستە لە کاتی کارکردن لەسەر مێز، و دانانی قاچ لەسەر پشتیوان.
- پاشکۆکان: مەگنیسیۆم و ڤیتامینی B6 لەوانەیە یارمەتی دەرکردنی ئاوی زیادە بدەن.
پرسیارە باوەکان
کۆبوونەوەی ئاو چییە؟
دۆخێکی پزیشکییە کە بە وەدەم ناسراوە و کاتێک ڕوودەدات کە ئاو لە شانەکانی جەستەدا کۆدەبێتەوە؛ ئەمەش دەبێتە هۆی ئاوسانی هەندێک ناوچە یان تەواوی جەستە.
ئایا دەرمانە میزڕەوە سروشتییەکان دەتوانن کۆبوونەوەی ئاو کەم بکەنەوە و یارمەتی کەمکردنەوەی کێش بدەن؟
هەندێک بانگەشە هەیە کە ڕووەکگەلێک وەک مەعدەنۆس، زەنجەفیل و داندەلیۆن وەک میزڕەوی سروشتی کار دەکەن و میزکردن زیاد دەکەن، بەڵام توێژینەوەکان کە کاریگەرییان بسەلمێنن سنووردارن. پێشنیار دەکرێت ڕێژیمێکی تەندروست پەیڕەو بکرێت، خوێ کەم بکرێتەوە و وەرزش بکرێت؛ ئەمانە جێگرەوەی باشترن. پێویستە پێش خواردنی پاشکۆ ڕووەکییەکان ڕاوێژ بە پزیشک بکرێت، چونکە لەوانەیە کاریگەری لەسەر دەرمانەکان هەبێت.
کام خواردنەوە یارمەتی دەرکردنی ئاوی زیادە دەدات؟
ئاو یەکێکە لە گرنگترین خواردنەوەکان بۆ کەمکردنەوەی کۆبوونەوەی ئاو؛ هەروەها خواردنەوە کافایین‌دارەکان وەک قاوە، چای و چای ماتێ، و خواردنەوەی ڕووەکی داندەلیۆن.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
لە حاڵەتەکانی خوارەوەدا دەبێت دەستبەجێ داوای چاودێریی پزیشکی بکەیت:
- بەردەوامبوونی کۆبوونەوەی ئاو بۆ چەند ڕۆژ.
- تێبینی ئاوسانی توند تەنها لە یەک ناوچەی جەستە.
- دەرکەوتنی نیشانەی مەترسیدار وەک هەناسەتەنگی (وەدەمەی سییەکان) یان سەرئێشەی توند و شێواوی (وەدەمەی مێشک).
- گۆڕانکاریی لەناکاو لە بینین یان لێدانی دڵ.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- هەرەمی خواردنی نوێ و ڕێنماییە سەرەکییەکان
- باشی و خراپی ڕێگاکانی پێوانەکردنی قەڵەویی
- نەخۆشییەکانی بەهۆی قەڵەوییەوە و کاریگەرییان
- هۆکارەکانی زیادبوونی لەناکاوی کێش
- زیاتر دەربارەی کەمکردنەوەی کێش و قەڵەوی
Photo: James St. John, BY 2.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team