زیادبوونی چەوری لە جەستەدا دەتوانێت نەخۆشییەکانی بەهۆی قەڵەوییەوە دروست بکات و تەندروستی جەستەیی و دەروونی گەورەسالان و منداڵان کاریگەر بکات.
قەڵەویی چییە و چۆن پێوانە دەکرێت؟
قەڵەویی کۆبوونەوەی چەوری لە جەستەدایە بە شێوەیەک کە لە سنووری ئاسایی زیاتر بێت. پسپۆڕان بۆ هەڵسەنگاندنی ئەم دۆخە، پێوەری کێشی جەستە بەکاردەهێنن. لە گەورەسالاندا ئەم پێوەرە بە دابەشکردنی کێش بە کیلۆگرام بەسەر دووجای بەرزی بە مەتر هەژمار دەکرێت.
دۆخەکان بەپێی پێوەرەکە بەم شێوەیە پۆلێن دەکرێن:
- کێشی زیادە: کاتێک پێوەرەکە لە نێوان ٢٥ و ٢٩.٩ بێت.
- قەڵەویی: ئەگەر پێوەرەکە ٣٠ یان زیاتر بێت.
- قەڵەویی زۆر: کاتێک پێوەرەکە لە ٤٠ زیاتر بێت.
مەترسییەکانی تەندروستی زیاتر دەبن ئەگەر چەوری لە ناوچەی سکدا کۆببێتەوە (شێوەی سێو)، بە بەراورد بە کۆبوونەوەی لە ناوچەی حەوز و قۆڵەکان (شێوەی هەرمێ)، یان ئەگەر مێژووی خێزانی ئەم نەخۆشییانە هەبێت.
نەخۆشییەکانی بەهۆی قەڵەوییەوە: گرنگترین جۆرەکان
زیادبوونی کێش کاریگەری لەسەر زۆربەی ئەندامەکانی جەستە هەیە و دەبێتە هۆی جۆرەها کێشەی تەندروستی. ئەمانە لە نموونەکانی نەخۆشییەکانی بەهۆی قەڵەویی زۆرەوەن:
تێکچوونی گۆڕینی ماددە و نەخۆشییەکانی دڵ
- شەکرە: پەیوەندی لە نێوان پێوەری کێشی جەستە و بەرگریی ئینسولین هەیە، بۆیە زۆربەی ئەوانەی شەکرەی جۆری دووەمیان هەیە کێشیان زیادە.
- نەخۆشییەکانی دڵ و لەقەی مێشک: قەڵەویی ئەگەری تووشبوون بە فشاری خوێنی بەرز و کۆلێستەرۆڵ زیاد دەکات و دەبێتە هۆی گەورەبوونی ماسولکەی دڵ یان ڕێتمەی ناڕێکی دهلیزی؛ ئەمەش ئەگەری دروستبوونی خوێنبەستەکان زیاد دەکات.
- جەگەری چەور: کۆبوونەوەی چەوری دەبێتە هۆی زیانگەیشتن بە جەگەر و دروستبوونی برینەکان؛ لە دۆخی تونددا ئەمە دەتوانێت بگاتە کەمکاری جەگەر.
سیستەمی هەناسەدان و ئێسکەکان
- وەستانی هەناسەدان لە کاتی خەودا: شانە نەرمەکانی مل و گەورەبوونی قۆڕگ فشار دەخەنە سەر قوڕگ، ئەمەش ڕێژەی ڕۆیشتنی هەوا کەم دەکاتەوە و دەبێتە هۆی خەڕەخەڕ و خەواڵوویی لە ڕۆژدا.
- پوکانەوەی ئێسک و نقرس: کێشی زیادە فشار دەخاتە سەر جومگەکان و نەرمەئێسکەکان. هەروەها قەڵەویی بەهۆی بەرزبوونەوەی ئاسیدی یوریک لە خوێندا، ئەگەری تووشبوون بە نقرس زیاد دەکات.
تەندروستیی سێکسی و زاووزێ
قەڵەویی دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕەزامەندیی سێکسی، لاوازیی هەستانی ئەندامی پیاوان و کەمبوونەوەی ئارەزووی سێکسی لە ژناندا. هەروەها پەیوەندی بە تێکچوونی سووڕی مانگانە، سەختیی دووگیانبوون و نەزۆکییەوە هەیە، بەهۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ئیسترۆن.
شێرپەنجە و قەڵەویی
پەیوەندییەکی نزیک لە نێوان زیادبوونی کێش و بەرزبوونەوەی مەترسیی تووشبوون بە چەندین جۆری شێرپەنجەدا هەیە. هۆکارەکە دەتوانێت پەیوەندی بە هەوکردنی درێژخایەن یان بەرهەمهێنانی بڕی زیادەی هۆرمۆنی ئیسترۆجین لەلایەن شانە چەورییەکانەوە هەبێت. لە گرنگترین جۆرەکان:
- شێرپەنجەکانی سیستەمی هەرسکردن: وەک شێرپەنجەی کۆلۆن و ڕاستڕوودە، مری، گەدە، جەگەر، پانکریاس و کیسەی زەرداو.
- شێرپەنجەکانی سیستەمی زاوزێ: شێرپەنجەی مەمک، پۆششی ناوەوەی منداڵدان و هێلکەدان دەگرێتەوە.
- جۆرەکانی دیکە: وەک شێرپەنجەی گورچیلە، غودەی تیروئید و مایەلۆمی چەندگانه.
ڕێگاکانی پێشگیری لە نەخۆشییەکانی قەڵەویی
دەتوانرێت بە پەیڕەوکردنی هەنگاوە پێشگیرییەکان ئەم کێشە تەندروستییانە ڕێگری لێ بکرێت:
- چالاکیی جەستەیی: ئەنجامدانی ڕاهێنانی مامناوەند، وەک مەلەکردن و خێرا ڕۆیشتن، بۆ ماوەی ١٥٠ تا ٣٠٠ خولەک لە هەفتەیەکدا.
- خواردن: زیاتر گرنگی بە دانەوێڵەی تەواو، سەوزە و میوە بدە، و شیرینی و چەوریی تێر کەم بکەرەوە.
- چاودێریکردنی کێش: لانیکەم هەفتەی جارێک کێشی جەستە بپێوە بۆ ئەوەی زیادبوونی زووی کێش بزانیت.
- خەوی بەڕێژە: خۆت لە بێخەوی بپارێزە، چونکە دەتوانێت ببێتە هۆی کۆبوونەوەی چەوریی سک.
پرسیارە باوەکان
قەڵەویی چییە؟
قەڵەویی دۆخێکی پزیشکییە کە تێیدا کێشی جەستە بەهۆی کۆبوونەوەی چەوری لە سنووری ئاسایی زیاتر دەبێت و بە پێوەری کێشی جەستە پێوانە دەکرێت. قەڵەویی بە ئینگلیزی «obesity» ـە.
قەڵەویی چ نەخۆشییەک دروست دەکات؟
قەڵەویی دەتوانێت ببێتە هۆی کێشەی تەندروستیی جۆراوجۆر، لەوانە شەکرە، نەخۆشییەکانی دڵ، جەگەری چەور، وەستانی هەناسەدان لە خەودا و هەندێک جۆری شێرپەنجە.
قەڵەویی چۆن کاریگەری لەسەر مێشک دەکات؟
توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە حەبە بچووکەکان کە لە شانە چەورییەکانەوە دێن، ڕەنگە کۆبوونەوەی پلاکی «بێتا ئەمۆیلۆید» لە مێشک هاندەربکەن؛ ئەمە نیشانەیەکی سەرەکیی نەخۆشیی ئەلزهایمەرە.
دۆزینەوەی پەیوەندیی قەڵەویی بە ئەلزهایمەر بۆ داهاتوو چی دەگەیەنێت؟
ئەم دۆزینەوەیە ڕێگا بۆ پەرەپێدانی چارەسەری دەرمانی دەکات کە نیشانەڕێکەرە وردەکان ئامانج دەگرێت، بۆ ڕێگریکردن لە دروستبوونی پلاکە زیانبەخشەکان؛ ئەمەش مەترسیی تووشبوون بە خەوشیی بیرەوەری کەم دەکاتەوە.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
ئەگەر ئەم نیشانانەی خوارەوە تێبینی کرد، دەبێت دەستبەجێ ڕاوێژ بە پزیشک بکەیت:
- لە ڕۆژدا هەست بە خەواڵوویی زۆر بکەیت و لە کاتی خەودا خەڕەخەڕی بەهێزت هەبێت.
- ئازاری توند لە جومگەکان یان هێرشەکانی نقرست هەبن.
- کێشەی سێکسی یان تێکچوونی سووڕی مانگانەت هەبێت.
- بیەوێت بە خێرایی کێش کەم بکەیتەوە (بۆ ڕێگریکردن لە دروستبوونی بەردی کیسەی زەرداو).
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریی پزیشکی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- هۆکارەکانی شکستی کەمکردنەوەی کێش و قەڵەوی
- جیاوازی چاقی و کۆبوونەوەی ئاو چییە؟
- چۆن لە زستاندا ڕێگری لە قەڵەوی بکەین؟
- خواردن بۆ کەمکردنەوەی کێش: ١٠ هەڵبژاردەی گرنگ
- زیاتر دەربارەی کەمکردنەوەی کێش و قەڵەوی
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team