زانیاری لەبارەی تەندروستی هەستی یارمەتیت دەدات نیشانەکانی کێشەکان بناسیت و ڕێگاکارییەکان بۆ باشترکردنی خۆشگوزەرانی گشتی خۆت فێربیت.
تەندروستی هەستی چییە؟
تەندروستی هەستی بەشێکە لە تەندروستی دەروونی و پەیوەندی بە هۆشیاربوونەوەت لە هەستەکانت و توانای بەڕێوەبردنی هەستە ئەرێنی و نەرێنییەکانت هەیە. لە کاتێکدا تەندروستی دەروونی زاراوەیەکی فراوانترە، ئەم لایەنە بە تایبەتی سەرنج دەخاتە سەر تواناکانی ڕووبەڕووبوونەوە و ڕێکخستنی هەستەکان.
دەکرێت تەندروستی هەستی باش بپارێزیت، تەنانەت ئەگەر لەگەڵ نەخۆشییەکی دەروونی بژیت، چونکە ئەمانە دوو شتی جیاوازن. نەخۆشییە دەروونییەکان زۆرجار لە ترۆما یان ناتەوازونییە کیمیاییەکانەوە سەرچاوە دەگرن، لە کاتێکدا باشی هەستی پەیوەندی بە شێوەی مامەڵەکردنت لەگەڵ هەستە ڕۆژانەکانتەوە هەیە.
پەیوەندییەکی بەهێز لەنێوان مێشک و جەستەدا هەیە. کاتێک خەڵک ئامرازی پێویستیان بۆ ڕێکخستنی هەستەکانیان نییە، لەوانەیە بۆ بەڕێوەبردنی سترێس پەنا بۆ ڕەفتاری زیانبەخش، وەک خواردنەوەی کحول یان جگەرەکێشان، ببەن. ئەم عادەتانە دەتوانن مەترسی نەخۆشیی دڵ و شێرپەنجە زیاد بکەن.
نیشانەکانی ئەوەی لەگەڵ تەندروستی هەستیتدا کێشەت هەیە
ناسینەوەی ئەوەی دۆخی هەستیت پێویستی بە سەرنج هەیە، یەکەم هەنگاوە بۆ باشترکردن. نیشانە ئاگادارکەرەوەکان دەکرێت ئەمانە بگرنەوە:
- گۆڕانی ڕەفتار: خۆت لە خێزان، هاوکار یان هاوڕێکانت جیا بکەیتەوە؛ گرنگی بە پاکوخاوێنی کەسیت نەدەیت؛ یان کارایی کارت دابەزێت.
- گۆڕانی جەستەیی: زۆرتر یان کەمتر لە ئاسایی بخەویت یان بخۆیت؛ وزەت کەمتر بێت.
- ناڕەحەتیی دەروونی و هەستی: بیرکردنەوەی خێرا؛ هەستی بێ‌بایەخی، تاوانباربوون، بێهیوایی یان زوو تووڕەبوون.
- کێشەی پەیوەندییە کەسییەکان: زیادبوونی ناکۆکی لەگەڵ کەسانی تر یان بەکارهێنانی زیاتر لە ماددەکان.
تێگەیشتن لە ناتوانایی ڕێکخستنی هەستەکان و گۆڕانی خێرای دۆخی هەستی
هەندێک کەس وەڵامی هەستییان ئەزموون دەکەن کە بە پێی بارودۆخەکە زۆر توندە یان کۆنترۆڵکردنی سەختە. ئەمە بە ناتوانایی ڕێکخستنی هەستەکان ناسراوە. لەوانەیە وەک ئەوە هەست بکرێت کە هەستەکان «تێرکردوویت»، بە جۆرێک کێشە بچووکەکان زۆر گەورە و قورس دەردەکەون.
نیشانە باوەکانی ئەم ناتواناییە ئەمانەن:
- دڵەڕاوکێ یان خەمۆکیی توند.
- ئاستی بەرزی تووڕەیی و شەرم.
- خۆئازاردان یان بیرکردنەوەی خۆکوشتن.
- کێشەکانی خواردن یان ڕەفتاری سێکسی مەترسیدار.
دۆخێکی پەیوەندیدار گۆڕانی خێرا و زۆری دۆخی هەستییە، کە تێیدا بارودۆخی مەزاج بە خێرایی دەگۆڕێت. ئەمە دەکرێت بە پێکەنینی بێ‌کۆنترۆڵ، گریانێکی زۆر یان تووڕەیی و دەمودەستگۆڕی مەزاج دەربکەوێت. لە کاتێکدا ناتوانایی ڕێکخستنی هەستەکان زۆرجار بە ADHD پەیوەستە، گۆڕانی دۆخی هەستی پەیوەندی بە نەخۆشیی دووجەمسەریی مەزاجەوە هەیە.
هۆکارەکان و نەخۆشییە پەیوەندیدارەکان
ناتوانایی ڕێکخستنی هەستەکان دەکرێت بەهۆی برینی مێشک، پشتگوێخستنی منداڵ، ترۆمای سەرەتای منداڵی یان بێ‌پشتگیریی بەردەوام لە هەستەکانی کەسێکەوە دروست ببێت. هەروەها بە چەندین نەخۆشییەوە پەیوەستە، لەوانە:
- نەخۆشیی سپێکترەمی ئۆتیزم (ASD)
- نەخۆشیی سترێسی دوای ترۆما (PTSD)
- نەخۆشیی وسواسی-ناچاری (OCD)
- نەخۆشیی کەسایەتیی سنووردار
- دڵەڕاوکێ و خەمۆکی
چۆن تەندروستی هەستیت باشتر بکەیت
دەتوانیت بە چەند گۆڕانکاری و ڕێکارێکی شێوازی ژیان، توانای خۆڕاگری و ڕێکخستنی باشتر بۆ هەستەکانت پەرە پێبدەیت:
- باشیی جەستە: ڕۆژانە لانیکەم ٣٠ خولەک وەرزش بکە، وەک سەماکردن یان ڕۆیشتن. دڵنیابە بە قەدەر پێویست دەخەویت، چونکە کەم‌خەوی توانای مێشکت بۆ پرۆسێسکردنی هەستەکان لاواز دەکات.
- شێوازی بیرکردنەوە و ئاگایی: بۆ تێبینی بیرەکانت میدیتەیشن بەکاربهێنە. قسەکردنی نەرێنی لەگەڵ خۆت بگۆڕە بە وێنەیەکی ئەرێنی لە خۆت، و ئامانجی گونجاو دابنێ بۆ بەهێزکردنی باوەڕت بە خۆت.
- پەیوەندیی کۆمەڵایەتی: هاوسەنگی لەنێوان کار و ژیانی کەسیتدا بپارێزە. کاتێکی ڕووبەڕوو و ڕێکخراو لەگەڵ خۆشەویستانت دابنێ بۆ بەهێزکردنی پەیوەندیی کۆمەڵگا.
- ئامانج و مامناوەندی: بە خۆبەخشیکردن یان چاودێریکردنی ئاژەڵێکی ماڵی، مانا بۆ ژیانت بدۆزەرەوە. کحول و ماددەکانی تر بە مامناوەندی بەکاربهێنە بۆ ئەوەی هەستە سەختەکانت بێ‌هەست نەکەیت.
بۆ ئەوانەی ADHDیان هەیە، بەڕێوەبردنی تایبەتیی سترێس سوودبەخشە. ئەمە پەیڕەوکردنی پلانی چارەسەر، فێربوونی توانای بەرگری لە ماف و پێداویستییەکانی خۆت، و بەکارهێنانی بایۆفیدباک بۆ چاودێریکردنی وەڵامەکانی سترێس دەگرێتەوە.
پرسیارە باوەکان
چۆن بزانم لەگەڵ تەندروستی هەستیمدا کێشەم هەیە؟
بەدوای نیشانەکانی وەک دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی، گۆڕانی خەو و ئارەزووی خواردن، زیادبوونی زوو تووڕەبوون، یان دابەزینی کارایی کار و پاکوخاوێنی کەسی بگەڕێ.
نیشانەکانی ناتوانایی ڕێکخستنی هەستەکان چین؟
نیشانەکان بریتین لە گۆڕانی توندی مەزاج، سەختی لە ئارامبوونەوە دوای تووڕەبوون، تووڕەیی یان شەرمێکی زۆر، و وەڵامدانەوەیەک کە لەگەڵ ڕووداوەکە ناگونجێت.
هۆکاری ناتوانایی ڕێکخستنی هەستەکان چییە؟
دەکرێت لە فێرنەبوونی تواناکانی ڕووبەڕووبوونەوە لە منداڵیدا، ترۆمای سەرەتایی، پشتگوێخستن یان برینی مێشکەوە سەرچاوە بگرێت؛ ئەو برینانەی کاری کۆرتێکسی پێشەوەی مێشک کاریگەرییان لەسەر دەبێت.
کام نەخۆشییانە پەیوەندییان بە ناتوانایی ڕێکخستنی هەستەکانەوە هەیە؟
زۆرجار بە ADHD، PTSD، ASD، OCD و نەخۆشیی کەسایەتیی سنووردارەوە پەیوەستە.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ئەمانە ئەزموون دەکەیت، ڕاوێژ بە پسپۆڕێکی تەندروستی دەروونی بکە:
- بیرکردنەوەی خۆکوشتن یان ئارەزووی خۆئازاردان.
- نەتوانیت کارەکانت لە شوێنی کار یان پەیوەندییەکانتدا ئەنجام بدەیت، سەرەڕای هەوڵدان بۆ باشترکردنی عادەتەکانت.
- خەمۆکی یان دڵەڕاوکێی توند کە هەست دەکەیت کۆنترۆڵ ناکرێت.
- گۆڕانی خێرا و پێشبینی‌نەکراوی مەزاج کە کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەت دادەنێت.
ئاگادارکردنەوە: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی پێک ناهێنێت. ئەگەر سەبارەت بە دۆخێکی پزیشکی پرسیارت هەیە، هەمیشە ڕاوێژ بە دابینکەرێکی شایستەی چاودێری تەندروستی بکە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- لاغری: هۆکار، نیشانە و چارەسەر
- سوودەکانی وەرزی زستان بۆ تەندروستی
- نیشانەکانی پێویستبوونت بە پاشکۆی خۆراکی
- کێشە تەندروستییە شەرمەزارکەرەکان: ١٠ نموونە
- زیاتر دەربارەی تەندروستی گشتی
Photo: The National Guard, BY 2.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team