بڵاوبوونەوەی نەخۆشی سل لە وڵاتانی پێشکەوتوو و گەشەسەندوودا جارێکی تر دەردەکەوێتەوە، بە تایبەتی لەگەڵ دەرکەوتنی ڕەگەزە بەرگریکارەکانی بەکتریا.
مەترسییەکانی بڵاوبوونەوەی نەخۆشی سل و ڕەگەزە بەرگریکارەکان
بەهۆی دژەزیندەکانەوە کە نزیکەی ٥٠ ساڵە بەکاردێن، ژمارەی مردن و تووشبووان لە جیهاندا کەم بووەتەوە؛ بەڵام هەندێک ڕەگەزی بەکتریای «Mycobaterium tuberculosis» بەرگرییان لە بەرامبەر ئەم دەرمانانە دروست کردووە. ئەم گۆڕانکارییە وای کردووە چارەسەرە هەرزان و بەردەستەکان بۆ حاڵەتە سەختەکان کاریگەر نەبن؛ ئەمەش بووەتە هۆی زیادبوونی مردن و تووشبووان لە چەندین وڵات، بە تایبەتی چین و هیندستان.
بەپێی داتاکانی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی بۆ ساڵی ٢٠١٠، ٨.٨ ملیۆن کەس تووشی نەخۆشییەکە بوون و ٨.١ ملیۆن کەس لە جیهاندا بەهۆیەوە مردن.
جۆرەکانی نەخۆشی سل و جیاوازیی نێوانیان
تووشبوون بە بەکتریا هەمیشە بەو مانایە نییە کە نەخۆشییەکە دەستبەجێ دەردەکەوێت؛ نەخۆشییەکە دوو جۆری هەیە:
- سلی شاراوە: بەکتریاکان لە جەستەدا دەژین، بەڵام سیستەمی بەرگری کۆنترۆڵیان دەکات. لەم حاڵەتەدا نیشانەکان دەرناکەون و کەسەکە نەخۆشییەکە بۆ کەسانی تر ناگوازێتەوە؛ بەڵام بەکتریاکان زیندوو دەمێننەوە و لە داهاتوودا دەکرێت چالاک ببن.
- سلی چالاک: بەکتریاکان زۆر دەبن و نەخۆشی دروست دەکەن، نیشانەکانیش دەردەکەون و تووشبوو دەتوانێت نەخۆشییەکە بۆ کەسانی تر بگوازێتەوە. جێی باسە کە ٩٠%ی حاڵەتەکانی سلی چالاک لە گەورەساڵاندا لە گۆڕانی تووشبوونی شاراوەوە بۆ چالاک سەرچاوە دەگرن.
نیشانەکانی نەخۆشی سلی چالاک
لە تووشبووانی جۆری چالاکدا کۆمەڵێک نیشانە دەردەکەون، لەوانە:
- کۆکەیەک کە زیاتر لە ٣ هەفتە بەردەوام دەبێت و لەوانەیە خوێنیشی لەگەڵدا بێت.
- ئازاری سنگ.
- تا و لەرز و ئارەقی شەوانە.
- لەدەستدانی ئارەزووی خواردن و کێش.
- هەستکردن بە ماندووبوونی بەردەوام.
هۆکارەکانی نەخۆشی سل و ڕێگاکانی گواستنەوەی تووشبوون
بەکتریاکان لە ڕێگەی هەواوە و بەهۆی وردە ئاوی دەرچوو لە کۆکە، پژمین یان قسەکردنی کەسی تووشبوو بە سلی چالاک دەگوازنەوە. تووشبوون زۆرجار کاتێک ڕوودەدات کە کەسێک ماوەیەکی درێژ لەگەڵ تووشبوو بەسەر دەبات، وەک خزم یان هاوکار.
گرنگە بزانین بەکتریاکان لەسەر ڕووی شتەکان گەشە ناکەن؛ بۆیە نەخۆشییەکە بە دەستدان یان هاوبەشکردنی خواردن و خواردنەوە ناگوازرێتەوە. هەروەها، ئەگەری گواستنەوە لە شوێنە قەرەباڵغ و خراپ‌هەواگۆڕکێکراوەکاندا زیاد دەبێت، یان لە ڕێگەی هەناسەدانی تۆزی پیسبوو بە تف لە شەقامەکاندا؛ چونکە بەکتریاکان لە شوێنە تاریکەکاندا بۆ ماوەی ساڵان لە وشکبوون بەرگە دەگرن.
چارەسەری نەخۆشی سل و پابەندبوون بە دەرمان
پزیشک بەپێی جۆری تووشبوون، پرۆتۆکۆلی چارەسەری دیاری دەکات:
١. لە سلی شاراوەدا: لەوانەیە پزیشک دەرمان بنووسێت بۆ لەناوبردنی بەکتریاکان و ڕێگرتن لە چالاکبوونیان، بە تایبەتی بۆ ئەوانەی کە کەمیی بەرگرییان هەیە، وەک تووشبووان بە ڤایرۆسی کەمیی بەرگریی مرۆڤ.
٢. لە سلی چالاکدا: تێکەڵەیەک لە دەرمان بۆ ماوەی ٦ تا ١٢ مانگ بەکاردێت. لە دەرمانەکاندا: ڕیفامپین، ئیثامبۆتۆڵ، پیرازیناماید و ئایزۆنیازید.
پێویستە هەموو دۆزەکانی دەرمان تەواو بکرێن، تەنانەت ئەگەر حاڵەتەکە باشتر بووبێت؛ چونکە کەمبوونەوەی کاریگەری یان بەکارهێنانی دەرمانی ساختە بەشداری دەکات لە دەرکەوتنی ڕەگەزە بەرگریکارەکان. تێچووی چارەسەر زۆر جیاوازە؛ لە کاتێکدا چارەسەری حاڵەتی بەرگریکارنەبوو بۆ ماوەی ٦ مانگ ٢٠٠-٣٠٠ دۆلار تێچوو دەکات، تێچووی چارەسەری ڕەگەزە بەرگریکارەکان لەوانەیە بگاتە ١٥,٠٠٠ دۆلار و ماوەکەی لە ساڵێک تا ٣ ساڵ بێت؛ لەگەڵ ئەوەشدا ڕێژەی مردن دە گۆیە زیاد دەبێت.
ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی بەکتریای سل
کۆنترۆڵکردنی نەخۆشییەکە پێویستی بە هاوکاریی نێودەوڵەتی هەیە، لەوانە:
- ڕێکخستنی بەکارهێنانی دژەزیندەکان لە پزیشکی مرۆیی و ئاژەڵیدا بەپێی ڕاسپاردە جیهانییەکان.
- باشترکردنی پاکوخاوێنی گشتی و هەواگۆڕکێ لە شوێنە داخراوەکاندا.
- بەرەنگاربوونەوەی دیاردەی تفکردن لە شەقامەکان.
- خۆپاراستن لە دەرمانی پەسەندکراونەکراو یان ساختە، کە بەرگریی بەکتریاکان زیاد دەکەن.
پرسیارە باوەکان
ئایا سل بە دەستدان دەگوازرێتەوە؟
نەخێر، چونکە بەکتریاکانی دروستکەری نەخۆشییەکە لەسەر ڕووی شتەکان گەشە ناکەن و بە دەستدان یان هاوبەشکردنی خواردن ناگوازرێنەوە.
جیاوازیی سلی شاراوە و چالاک لە ڕووی گواستنەوەی تووشبوونەوە چییە؟
کەسی تووشبوو بە سلی شاراوە نەخۆشییەکە بۆ کەسانی تر ناگوازێتەوە و نیشانەی نییە؛ بەڵام تووشبوو بە سلی چالاک دەتوانێت نەخۆشییەکە بڵاو بکاتەوە.
بۆچی پێویستە چارەسەری سل تەواو بکرێت، تەنانەت دوای باشبوونەوە؟
بۆ دڵنیابوون لە لەناوبردنی تەواوی بەکتریاکان و ڕێگرتن لە پەرەسەندنی ڕەگەزە بەرگریکارەکان بەرامبەر دژەزیندەکان؛ ئەمەش ڕێگری دەکات لەوەی چارەسەری داهاتوو ئاڵۆزتر و گرانتر بێت.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
کاتێک نیشانەکانی خوارەوە دەردەکەون، دەبێت دەستبەجێ داوای ڕاوێژی پزیشکی بکەیت:
- کۆکەیەکی بەردەوام کە زیاتر لە ٣ هەفتە دەخایەنێت.
- دەرچوونی خوێن لەگەڵ کۆکەدا.
- لەدەستدانی کێش و ئارەزووی خواردن بەبێ هۆکاری ڕوون.
- ئارەقی شەوانەی زۆر و تا.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریەتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ڤایرۆسی زیکا لە دووگیانیدا: مەترسی و خۆپاراستن
- دووبارەبوونەوەی تووشبوونی ڕێگای میز: چارەسەر و پێشگیری
- کوشتنی بەکتریا لە ماڵدا بە ڕێگای پاککردنەوە
- کەمکردنەوەی ترسی منداڵ لە ڤایرۆسی نوێی کۆرۆنا
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییە درمەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team