برینداریی لیگامێنتی صلیبی پێشەوە کاتێک ڕوودەدات کە ئەو شانەیەی جێگیری ئەژنۆ دەپارێزێت دەکێشرێت یان دەدڕێت، زۆرجار لە جووڵەی لەناکاو.
برینداریی لیگامێنتی صلیبی پێشەوە چییە؟
لیگامێنتی صلیبی ACL یەکێکە لەو بەستە شانانەی ئێسکەکانی ئەژنۆ بەیەکەوە دەبەستێت و جێگیریی جومگەکە دەپارێزێت. ئەم بریندارییە لە ژنان زیاتر لە پیاوان ڕوودەدات. زۆرجار وەرزشوانانی وەرزشەکانی پێویست بە گۆڕینی خێرای ئاراستە، وەک ڤۆلیباڵ، باسکە، تێنس، فۆتبۆڵ یان سۆکەر، هەروەها ژیمناستیک، تووشی دەبن.
پزیشکان ئەم بریندارییانە بە سێ پلە دابەش دەکەن:
- پلەی ١: لیگامێنتەکە کەمێک دەکێشرێت، بەڵام جومگەکە هەر جێگیرە.
- پلەی ٢: شانەکە دەکێشرێت و بەشێکی دەدڕێت.
- پلەی ٣: لیگامێنتەکە بە نیوە دەدڕێت و جومگەی ئەژنۆ نائارام دەبێت.
پسپۆڕانی تەندروستی لەوانەیە وشەکانی «دڕان» و «پچڕان» بە جێی یەکتر بەکاربهێنن بۆ وەسفکردنی ئەم بریندارییانە.
نیشانەکانی برینداری ACL بناسە
نیشانە باوەکانی برینداری لیگامێنتی صلیبی ئەمانەن:
- لە ساتی برینداربووندا دەنگی تەقینەوەیەک لە ئەژنۆ دەبیسترێت.
- ئاوسان، کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە ٢٤ کاتژمێری یەکەمدا دەردەکەوێت.
- ئازار، کە لە هێڵی جومگەکەدا هەست پێدەکرێت، یان لە حاڵەتە زۆر سووکەکاندا بوونی نابێت.
- قورسایی لە ڕۆیشتن یان خستنەسەر پێی تووشبوو.
- هەستکردن بەوەی جومگەی ئەژنۆ زۆر شلۆڵە.
- کەمبوونەوەی توانای چەماندن یان لارکردنی ئەژنۆ.
هەڵبژاردەکانی تشخیص و چارەسەر
بۆ تشخیصکردنی کێشەکە، پزیشک مێژووی برینداربوونەکە دەپرسی و پشکنینی جەستەیی ئەنجام دەدات بۆ پشکنینی جووڵەی نائاسایی ئێسک. لەوانەیە تیشکی ئێکس بەکاربهێنێت بۆ دڵنیابوون لە نەبوونی شکان، یان MRI و ئەلتراساوند بۆ بینینی شانە نەرمەکان. لە هەندێک حاڵەتدا، جەڕاحێکی ئێسک و جومگە لەوانەیە ئەرتڕۆسکۆپی ئەنجام بدات؛ بە کامێرایەکی بچووک کە لە ڕێی بڕینێک لە پێستەوە دەخرێتە ناوەوە، جومگەکە دەبینێت.
چارەسەر بە پێی ئاستی زیانەکە دەگۆڕێت:
- یارمەتیی سەرەتایی: بەکارهێنانی سەهۆڵ، بەرزکردنەوەی قاچ، بەکارهێنانی بانداژی ئەیس بۆ ئاوسان، یان بەکارهێنانی عەکاز.
- دەرمان: دەرمانی دژەئاوسانی بێ پێویستی بە ڕەچەتە یان بە ڕەچەتەی پزیشک، یان دەرزی ستێرۆید بۆ ئازاری توند.
- پاڵپشتی: لە کاتی وەرزشدا بەکارهێنانی پارێزەری ئەژنۆ بۆ جێگیریی زیاتر.
- فیزیۆتێراپی: ڕاهێنان بۆ باشترکردنی مەودای جووڵە و بەهێزکردنی ماسولکەکانی دەوروبەر.
- نەشتەرگەری: نەشتەرگەریی چاککردنەوەی ACL بۆ دڕانی توند، وەرزشوانان یان ئەوانەی ئەژنۆیان زۆرجار لەژێر پێیاندا دەچێت بەکاردێت. جەڕاح شانە زیان‌دیتووەکە بە شانەیەک لە بەخشەرێک یان لە بەشێکی دیکەی ئەژنۆی نەخۆش دەگۆڕێتەوە.
چاکبوونەوە لە برینداری ACL و ڕێگریکردن
چاکبوونەوە لە برینداری ACL دەتوانێت ساڵێک یان زیاتر بخایەنێت تا کەسەکە بگەڕێتەوە بۆ ئاستی چالاکیی پێشووی خۆی. بە یارمەتی فیزیۆتێراپی، هەندێک وەرزشوان دەتوانن لە ماوەی ١٢ مانگدا بگەڕێنەوە بۆ وەرزش. بەڵام، تا سێیەکی وەرزشوانان لەوانەیە لە ماوەی دوو ساڵدا جارێکی دیکە تووشی دڕان ببن.
بۆ ڕێگریکردن لەم بریندارییانە، سەرنج بخەرە سەر:
- بەهێزکردنی ناوەڕاستی جەستە و قاچەکان، بە تایبەتی ماسولکەکانی پشتەوەی ڕان.
- ڕاهێنان لەسەر تەکنیکی دروستی سووڕانەوە، گۆڕینی ئاراستە و نیشتنەوە دوای بازدان.
- بەکارهێنانی پارێزەر و پێڵاوی گونجاو.
پرسیارە باوەکان
برینداریی لیگامێنتی صلیبی پێشەوە چییە؟
کێشان یان دڕانی ئەو شانەیەیە کە ئێسکەکانی ئەژنۆ بەیەکەوە دەبەستێت و جومگەکە جێگیر ڕادەگرێت؛ زۆرجار بەهۆی سووڕانی لەناکاو یان گۆڕینی توندی ئاراستە ڕوودەدات.
ئایا دەتوانرێت بە لیگامێنتی صلیبی پێشەوەی دڕاوەوە بڕۆیت؟
لەوانەیە ڕۆیشتن بکرێت، بەڵام ڕۆیشتن لەگەڵ ئازاردا دەتوانێت دڕانەکە خراپتر بکات.
ئەگەر بریندارییەکە چارەسەر نەکرێت چی ڕوودەدات؟
دڕانێکی چارەسەرنەکراو لەوانەیە ببێتە هۆی ئەوەی ئەژنۆ بەردەوام لەژێر پێدا بچێت؛ ئەمەش مەترسیی برینداریی زیاتر و زیانی کارتیلاج زیاد دەکات، کە دەتوانێت ببێتە هۆی ئەرترۆزیس.
ئایا دەتوانم بە دڕانێکەوە ژیانێکی ئاسایی بژیم؟
ژیانکردن لەگەڵ دڕانێکی سووکدا مومکینە، بەڵام بە گشتی بۆ ئەوانەی دەیانەوێت بگەڕێنەوە بۆ ئاستی بەرزی چالاکی یان وەرزش، پێویستیان بە نەشتەرگەری دەبێت.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ئەمانەی لێ بەسەر هات، داوای یارمەتیی پزیشکی بکە:
- دەنگی تەقینەوە لە ئەژنۆ و دوای ئەوە ئازار یان ئاوسان.
- نەتوانیت فشار بخەیتە سەر قاچەکەت.
- هەستکردن بە نائارامی یان «شلۆڵی» جومگەی ئەژنۆ.
- کەمبوونەوەی بەرچاوی مەودای جووڵەی ئەژنۆ.
بەرپرسیارێتی: ئەم وتارە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی نییە. هەمیشە بۆ تشخیص و چارەسەر ڕاوێژ بە پسپۆڕێکی تەندروستی بکە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- بەهۆی ئازاری جومگەکان وەرزش ناکەم؟
- کلسیفیکەیشنی بێ‌مەترسیی مەمک چییە؟
- هۆکارەکانی ئازاری سنگ و کاتی سەردانی پزیشک
- ئازاری بەشی خوارەوەی قاچ؛ هۆکار و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی چارەسەری ئازار و چاودێری ئارامبەخش
Photo: Judy Gallagher, BY 2.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team