زۆر کەس تووشی ADHD و کێشەکانی خەو دەبن و ئەمە بازنەیەک دروست دەکات کە تێیدا خەوی خراپ سەرنج و کۆنترۆڵی هەستەکانی ڕۆژانە خراپتر دەکات.
ADHD و کێشەکانی خەو چۆن پەیوەستن؟
نەخۆشی کەمبوونی سەرنج و جووڵەی زیادە (ADHD) پەیوەندی بە جۆرەها کێشەی شەوانەوە هەیە. لە نێوان ٢٥% و ٥٠%ی ئەو کەسانەی ئەم دۆخەیان هەیە، کێشەی خەو ئەزموون دەکەن. زۆرجار ئەم کێشانە لە منداڵیدا دەست پێدەکەن و لەگەڵ تەمەندا لەوانەیە توندتر ببن.
جۆری دیاریکراوی ADHD دەتوانێت کاریگەری لەسەر سروشتی ئەم کێشانە هەبێت:
- جۆری بێسەرنج: زیاتر لەوانەیە درەنگتر بخەون.
- جۆری جووڵەزۆر و پەلەکار: زیاتر تووشی بێخەوی دەبن.
- جۆری تێکەڵ: زۆرجار هەم کوالێتی خراپی خەو و هەم دواخستنی کاتی خەوتنیان هەیە.
هەندێک کەس ڕەنگە زۆر خەواڵووبوونیشیان هەبێت. ئەمە دەتوانێت بەهۆی ئەوەوە بێت کە مێشک لە ڕێکخستنی هۆشیاریدا کێشەی هەیە، یان دوای ئەوەی کاریگەری دەرمانی هاندەر کۆتایی دێت، کەسەکە بەناکاو هەست بە ماندووبوون بکات.
تێکچوونە باوەکانی خەوی پەیوەندیدار بە ADHD
لەبەر ئەوەی هەندێک لە نیشانەکانی ADHD و کێشەی خەو لەوانەیە لەیەک بچن، تێکچوونی بنەڕەتی خەو ڕەنگە تێبینی نەکرێت.
بێخەوی و کێشەکانی بازنەی خەو و هۆشیاری
بیرکردنەوەی زۆر و وزەی شەوانە دەتوانن ببنە هۆی بێخەوی. هەندێک کەس تووشی دواخستنی بازنەی خەو و هۆشیاری دەبن؛ لەم دۆخەدا جەستە مێلاتۆنین لە کاتێکی دواتر لە ئاسایی دەردەدات. ئەمە زۆرجار لە تێکچوونی قۆناغی دواخراوی خەو و هۆشیاریدا دەبینرێت؛ کە بازنەی خەو و هۆشیاری دوو کاتژمێر یان زیاتر دوا دەکەوێت.
تێکچوونی هەناسەدان و جووڵە
- تێکچوونی هەناسەدان لە خەودا: تا یەک لە سێی نەخۆشان ڕەنگە کێشەی وەک وەستانی هەناسەدان لە خەودا یان خڕەخڕیان هەبێت.
- سندرۆمی پێی بێئارام (RLS): نزیکەی ٥٠%ی ئەو کەسانەی ADHDیان هەیە ڕەنگە هەستی مورموربوون یان ئارەزووی جووڵاندنی قاچیان هەبێت؛ کە لەوانەیە پەیوەندی بە کەمبوونی دۆپامین و ئاسنەوە هەبێت.
- نارکۆلێپسی: ئەو گەورەساڵانەی ئەم دۆخەیان هەیە، دوو هێندە ئەگەری زیاترە کە لە منداڵیدا نیشانەکانی ADHDیان هەبووبێت.
بەڕێوەبردنی ADHD و کێشەی خەو لە گەورەساڵان و منداڵان
باشترکردنی پشوودان زۆرجار پێویستی بە تێکەڵەیەک لە گۆڕانکارییە ڕەفتارییەکان و گۆڕانکاریی پزیشکی هەیە.
ڕێنماییەکانی پاکوخاوێنی خەو
- هەموو ڕۆژێک کاتی جێگیر بۆ هەستانەوە و خەوتن دابنێ.
- چەند کاتژمێرێک پێش خەوتن، کافئین، شەکر و کحوول کەم بکەرەوە.
- یەک کاتژمێر پێش خەوتن دوور لە شاشەکان بکەوە.
- ژوورێکی تاریک، سارد و بێدەنگ بەکاربهێنە؛ ئامێری دەنگی سپی یان پەتووی قورس لەوانەیە یارمەتیدەر بن.
- هەموو ڕۆژێک خۆر و ڕاهێنان وەربگرە.
هەڵبژاردە پزیشکی و چارەسەرییەکان
- کاتی خواردنی دەرمان: گۆڕینی کاتی خواردنی دەرمانی هاندەر—وەک خواردنی یەک کاتژمێر دوای هەستانەوە—لەوانەیە بێئارامیی شەوانە کەم بکاتەوە.
- چارەسەری: چارەسەری ڕەفتاریی مەعریفی بۆ بێخەوی (CBT-I) دەتوانێت یارمەتی گەورەساڵان و هەرزەکاران بدات نیگەرانییەکانیان دەربارەی خەو بەڕێوە ببەن.
- پاشکۆی خۆراکی: مێلاتۆنین لەژێر ڕێنمایی پزیشکدا لەوانەیە بۆ ڕێکخستنی بازنەی خەو بەکاربهێنرێت.
کەی پزیشک ببینین؟
ئەگەر ئەم نیشانە ئاگادارکەرەوانەیە دەبینیت، ڕاوێژ بە پێشکەشکاری چاودێری تەندروستی یان پسپۆڕی خەو بکە:
- چەند شەوێک لە هەفتەدا کێشەت هەیە لە خەوتن یان بەردەوامبوون لە خەودا.
- لە کاتە گونجاو نەبووەکاندا بەناکاو خەوت دێت.
- لە شەودا خڕەخڕ دەکەیت یان وەستانی هەناسەدان ڕوودەدات.
- لەگەڵ بوونی چارەسەری ئێستادا، تووڕەیی و ماندووبوونت زیاتر دەبن.
- وادەردەکەوێت دەرمانەکانی ADHD کێشەکانی خەوت زیاتر دەکەن.
پرسیارە باوەکان
ئایا ADHD دەتوانێت ببێتە هۆی بێخەوی؟
بەڵێ. جووڵەی زۆر، بیرکردنەوەی بەردەوام و بەکارهێنانی دەرمانی هاندەر دەتوانن خەوتنەوە و ئارامبوون قورس بکەن.
ئایا ئەو کەسانەی ADHDیان هەیە پێویستیان بە خەوی زیاترە؟
هیچ بەڵگەیەک نییە کە ئەوان زیاتر لە کەسانی تر پێویستیان بە خەو بێت، بەڵام زۆرجار بەدەستهێنانی ئەو بڕە پشوویەی پێشنیارکراوە بۆیان قورسترە.
ئایا خەوتن بەچەمانەوەی مچەکانی دەست بەرەو ناوەوە نیشانەی ADHDە؟
نەخێر. ئەم شێوازی خەوتنە تایبەتمەندییەکی تشخیصی یان نیشانەیەکی ناسراوی ئەم دۆخە نییە.
ئاگادارکردنەوە: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە، تشخیص یان چارەسەر نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کەمکردنەوەی خڕەخڕ لە هەناسەبڕانی خەودا؛ ڕێگاکان
- ڕێنمایی و ڕێگاکانی خەوتنی درێژ
- چارەسەری مەعریفی ڕەفتاری بۆ خەوی باشتر
- سەرکەوتنی قوتابیان و خەوی پێویست
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team