ئەم وتارە پەیوەندیی نێوان بەکارهێنانی کۆرتیزۆن و زیادبوونی کێش ڕوون دەکاتەوە، و ڕێگاکانی خۆراک و وەرزش بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەم کاریگەرییانە دەخاتەڕوو.
کۆرتیزۆن چۆن کار دەکات؟
کۆرتیزۆن هۆرمۆنێکی دەستکردە کە کاری هۆرمۆنی سروشتیی کۆرتیزۆڵ دەکاتەوە، کە غودەی ئەدرینالی دەریدەکات. کۆرتیزۆن بە توانای خۆی بۆ سەرکوتکردنی ئەو مولیکولانە کار دەکات کە هۆکاری هەوکردنن؛ ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ئاوسان و سووکبوونەوەی پڕبوون، بەڵام لە هەمان کاتدا وەڵامی سیستەمی بەرگریی جەستە لاواز دەکات.
کۆرتیزۆن و زیادبوونی کێش
کاریگەری کۆرتیزۆن لەسەر زیادبوونی کێش لە ڕێگەی چەند گۆڕانکارییەکی فیزیۆلۆژییەوە دەردەکەوێت کە کاریگەری لەسەر جەستە دەکەن:
- تێکچوونی میتابۆلیزم: دەرمانەکە کاریگەری لەسەر چۆنیەتی مامەڵەکردنی جەستە لەگەڵ هەڵگرتنی چەوری و پرۆسەکانی میتابۆلیزم دەکات.
- کردنەوەی ئیشتها: دەرمانەکە ئارەزووی خواردنی بڕی زیاتر لە خواردن هاندەدات و ڕەنگە ببێتە هۆی تێکچوونی خەو، کە خواردنی شەوانەی ناتەندروست لێدەکەوێتەوە.
- ڕاگرتنی شلە: کاریگەری لەسەر هاوسەنگیی ئاو و سۆدیۆم و خوێیەکان (ئەلیکترۆلایتەکان) دەکات و دەبێتە هۆی ئاوسانی جەستە.
- گۆڕینی شوێنی چەوری: چەوری لە شوێنە دیاریکراوەکان وەک سک، ڕووخسار و مل کۆدەبێتەوە؛ ئەمە هەندێک جار بە دۆخی «ڕووخساری مانگ» ناسراوە.
جۆری کۆرتیزۆن و کاریگەری لەسەر کێش
هەموو چارەسەرە ستێرۆیدییەکان بە هەمان ئاست زیادبوونی کێش دروست ناکەن. ئەمە پەیوەندی بەمانەوە هەیە:
١. شێوازی بەکارهێنان: چارەسەرە ناوخۆییەکان (وەک کرێم و سپرەی هەناسەدان) زۆر کەمتر لە چارەسەرە گشتییەکان (وەک حەب و دەرزیی ناو ڕەگ یان ماسولکە) کاریگەرییان هەیە.
٢. دۆز: بە بەرزبوونەوەی دۆز، ئەگەری ڕوودانی زیادبوونی کێش زیاد دەبێت؛ هەندێک داتا ئاماژە بەوە دەکەن کە خواردنی زیاتر لە ٧.٥ ملیگرام لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی زیاتر لە ٦٠ ڕۆژ، ئەگەری دەرکەوتنی کاریگەرییە لاوەکییەکان زیاد دەکات.
٣. ماوەی بەکارهێنان: بەکارهێنان بۆ ماوەیەکی کورت (لە چەند ڕۆژێکەوە تا دوو هەفتە) زۆرجار نابێتە هۆی زیادبوونی کێش، بەڵام مەترسییەکان لەگەڵ بەکارهێنانی درێژخایەن زیاد دەبن.
ئامۆژگاری بۆ پاراستن و کەمکردنەوەی کێشی زیادە
دەتوانرێت زیادبوونی کێش کە دەرمانە ستێرۆیدییەکان دەیبنە هۆی کۆنترۆڵ بکرێت، بە جێبەجێکردنی ئەم ڕێنماییانە:
خۆراک و شێوازی خۆراکخواردن:
- ڕێکخستنی ژەمەکان: خواردن دابەش بکە بەسەر ٦ ژەمی بچووکدا، لەبری ٣ ژەمی گەورە، بۆ کەمکردنەوەی هەستی برسیبوون.
- هەڵبژاردنی خواردن: گرنگی بە سەوزە و میوە و پرۆتینەکان (وەک دانەوێڵە و گۆشت و ماسی) بدە، چونکە بۆ ماوەیەکی درێژتر هەستی تێربوون دەدەن.
- جۆری کاربۆهایدرەت: کاربۆهایدرەتی ئاڵۆز و پڕ لە ڕیشاڵ (وەک برنجی قاوەیی و گەنمی تەواو) بەسەر کاربۆهایدرەتی پاڵاوتراودا هەڵبژێرە.
- کەمکردنەوەی سۆدیۆم: لە خواردنی خوێدار و خواردنی کونسەرو و خواردنی خێرا دووربکەوە، و هەوڵ بدە ئاستی سۆدیۆمی ڕۆژانە لە ٢٠٠٠ ملیگرام کەمتر بێت.
- زیادکردنی پۆتاسیۆم: مۆز و خورما و ئیسفاناخ و پرتەقاڵ بخۆ بۆ کەمکردنەوەی ڕاگرتنی شلە، بە مەرجێک کێشەی گورچیلە نەبێت.
- شێدارکردن: ڕۆژانە لانیکەم ٨ پەرداخ ئاو بخۆرەوە.
چالاکیی جەستەیی:
- پیاسە و ڕاهێنانی بەهێزکردنی ماسولکە ئەنجام بدە و وردەوردە توندی و ماوەکەیان زیاد بکە.
- چالاکیی سادە لە ڕۆژەکەتدا جێبەجێ بکە، وەک بەکارهێنانی پلەکان لەبری ئاسانسۆر.
پرسیارە باوەکان
هۆکاری زیادبوونی کێش بەهۆی کۆرتیزۆن چییە؟
هۆکارەکە دەگەڕێتەوە بۆ هاندانی ئیشتها، تێکچوونی هاوسەنگیی خوێ و ئاو کە دەبێتە هۆی ڕاگرتنی شلە، هەروەها گۆڕینی شێوازی دابەشبوونی چەوری لە جەستە و پرۆسەکانی میتابۆلیزم.
حەبی کۆرتیزۆن چۆن دەبێتە هۆی چاقبوونی ڕووخسار؟
حەبەکان دەبنە هۆی دابەشبوونەوەی چەوری لە ناوچەی گۆناکان و چەناگە، و ئاو لە ملامحی ڕووخساردا ڕادەگرن؛ ئەمەش ڕووخسار شێوەیەکی خڕ و ئاوساوی پێدەبەخشێت.
چۆن کێشی زیادەی بەهۆی کۆرتیزۆن کەم بکەیتەوە؟
بە کەمکردنەوەی خوێ، زیادکردنی خواردنی خواردنە پڕپۆتاسیۆمەکان، وەرزشکردنی بەردەوام، و پەیڕەوکردنی ڕێژیمێکی پڕ لە پرۆتین و ڕیشاڵ، لەگەڵ خواردنەوەی بڕی پێویستی ئاو.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
لەو حاڵەتانەی خوارەوەدا پێویستە دەستبەجێ ڕاوێژ بە پزیشک بکەیت:
- ئەگەر دەتەوێت دۆزی دەرمانەکە بگۆڕیت یان وازی لێبهێنیت (چونکە وەستاندنی لەناکاو ڕەنگە ببێتە هۆی گرژبوونی ماسولکە، تا یان خراپبوونەوەی تەندروستی).
- دەرکەوتنی نیشانەکانی کشانی پێست، باریکبوونی پێست یان گۆڕانی ڕەنگی، لە کاتی بەکارهێنانی کرێمی ناوخۆیی.
- نەتوانین لە کۆنترۆڵکردنی زیادبوونی کێش، سەرەڕای پەیڕەوکردنی ڕێژیم.
- هەستکردن بە ئازاری توندی جومگەکان دوای گۆڕینی شێوازی چارەسەر.
بەیاننامەی بەرپرسیارێتیی پزیشکی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە. پێویستە هەمیشە پێش دەستپێکردن یان وەستاندنی هەر چارەسەرێکی دەرمانی، سەردانی پزیشک بکرێت.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- نیشانەکانی زۆرکاری تیروئید
- هۆرمۆنەکان و میتابۆلیزم و دەرمانی تیڕۆئید
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و مەترسییەکانی
- کەمبوونی کۆلێسترۆلی باش؛ هۆکار و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی هۆرمۆنەکان و میتابۆلیزم
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team