لەبارەی ڤاریانتەکانی کۆرۆنا، لەوانەش ئۆمیکرۆن، بزانە چۆن بڵاودەبنەوە و کاریگەری لەسەر تەندروستیت دەبن، و نیشانەکان و جیاوازییەکانیان چییە.
ڤاریانتەکانی کۆرۆنا چین؟
ڤایرۆسەکان بەردەوام گۆڕانکارییان بەسەردا دێت، و ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی جۆر یان ڤاریانتی نوێ. زۆربەی ئەم گۆڕانکارییانە کاریگەرییان لەسەر شێوازی کارکردنی ڤایرۆس نییە، بەڵام هەندێک گۆڕانی جینی دەتوانێت شێوازی ڕەفتاری بگۆڕێت. توێژەرانی سەرانسەری جیهان ئەم گۆڕانکارییانە بەدواداچوون بۆ دەکەن، تاکو بزانن ئایا هەندێک وەشان خێراتر بڵاودەبێتەوە، نەخۆشییەکی توندتر دروست دەکات، یان بەرگری لە ڤاکسین و چارەسەری پزیشکی دەکات.
پسپۆڕانی تەندروستی سیستەمێکی پۆلێنکردن بەکاردەهێنن بۆ بەدواداچوونی ئەم گۆڕانکارییانە:
- ڤاریانتی نیگەرانی (VOC): ئەو جۆرانەی خێراتر بڵاودەبنەوە، نەخۆشییەکی توندتر دروست دەکەن، یان کاریگەریی تاقیکردنەوە، چارەسەر و ڤاکسینەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکەنەوە.
- ڤاریانتی جێی بایەخ (VOI): ئەو جۆرانەی لەوانەیە بە ئاسانیتر بڵاوببنەوە، یان نیشانە جینییەکانیان ئەوە دەردەخەن کە لەوانەیە چارەسەرکردن یان تاقیکردنەوەیان دژوارتر بێت.
- ڤاریانتی لەژێر چاودێری (VUM): ئەو جۆرانەی چاودێری دەکرێن بۆ ئەوەی بزانرێت ئایا دواتر دەبنە ڤاریانتی جێی بایەخ.
گۆڕانکارییە جینییەکان چۆن ڕوودەدەن؟
کۆرۆناڤایرۆسەکان زانیاریی جینیی خۆیان لە RNAدا هەڵدەگرن. کاتێک ڤایرۆس دەچێتە ناو خانەکانی کەسێک بۆ زۆربوونەوە، کۆپیی ئەم RNAیە دروست دەکات. ئەگەر لە کاتی کۆپیکردنەوەدا هەڵەیەک ڕووبدات، گۆڕانکارییەکی جینی ڕوودەدات. ئەم هەڵانەی بە ڕێکەوت ڕوودەدەن، بەشێکی سروشتیی زۆربوونەوەی ڤایرۆسەکانن. زۆرێک لە گۆڕانکارییەکان هیچ کاریگەرییەکیان نییە، بەڵام هەندێکیان دەتوانن ڤایرۆسەکە بەگوازراوتر بکەن، کە ڕێگە دەدات ئەو ڤاریانتەی تایبەت باوتر ببێتەوە.
نوێترین ڤاریانتەکانی کۆرۆنا: وەشانی ئۆمیکرۆن و جۆرە نوێترەکان
ڤاریانتی ئۆمیکرۆن کە لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١ لە بۆتسوانا یەکەمجار ناسرا، بە خێرایی بووە باوترین جۆر لە سەرانسەری جیهان. ناسراوە بەوەی لە وەشانەکانی پێشووتر ئاسانتر بڵاودەبێتەوە؛ ئەمەش بە گومانەوە بەهۆی گۆڕانکارییەکانی پرۆتینەکانیەتی کە یارمەتی دەدەن بە خانەکانی مرۆڤەوە ببەستێتەوە.
چەندین ژێروەشانی ئەم ڕەچەڵەکە دەرکەوتوون:
- BA.٢ (شێوازی شاراوە): لە سەرەتادا وا بیر دەکراوە کە کەمتر گوازراوە، بەڵام دواتر دەرکەوت کە وەک BA.١ی سەرەتایی بە هەمان ئاست دەگوازرێتەوە.
- BA.٤ و BA.٥: لە ئەفریقای باشوور دەرکەوتن و بە زۆر گوازراو دادەنرێن؛ تا ناوەڕاستی ٢٠٢٢، BA.
- XBB: لێکەوتەی تێکەڵبوونی دوو جۆری BA.٢یە و دەتوانێت باشتر لە بەرگریی بەرگریی جەستە خۆی بپارێزێت.
- EG.٥ (ئێریس): لە XBBەوە هاتووە.
ڤاریانتە کۆنەکانی کۆرۆنا
پێش ئۆمیکرۆن، جۆرە دیارەکانی تریش بڵاوبوونەوە. ئەمەش لیستی ڤاریانتەکانی کۆرۆنایە:
- دێڵتا: لە ساڵی ٢٠٢٠ دۆزرایەوە؛ تا ٥٠٪ گوازراوتر بوو لە وەشانەکانی پێشوو.
- ئەڵفا: لە کۆتایی ٢٠٢٠ لە ئینگلتەرا یەکەمجار تۆمار کرا و باوەڕ وای بوو ئاسانتر بڵاودەبێتەوە.
- گامما: لە سەرەتای ٢٠٢١ لە بەرازیل بینرا؛ لەوانە بوو توانای تووشکردنی ئەو کەسانەی هەبێت کە پێشتر تووشی ڤایرۆسەکە بووبوون.
- بێتا و میو: جۆری تری ڤایرۆسن کە لە ناوچەکانی وەک ئەفریقای باشوور و کۆلۆمبیا ناسران.
نیشانەکانی ڤاریانتی کۆرۆنا
هەرچەندە نیشانە گشتییەکانی تووشبوون بەردەوام دەمێننەوە، هەندێک جۆر جیاوازییەکی وردیان هەیە. نیشانە باوەکان بریتین لە تا، کۆکە، ماندووبوون، هەناسەتەنگی، ئازاری جەستە و لەدەستدانی تام یان بۆن.
بەڵام، جۆرەکانی ئۆمیکرۆن زۆرجار نیشانەی هاوشێوەی سەرماخواردن دروست دەکەن، وەک لووتی ئاودار و ئازاری قوڕگ. بە پێچەوانەوە، لەگەڵ ڤاریانتی دێڵتا، لەدەستدانی بۆن و کۆکە کەمتر ڕاپۆرت کراون.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ئەم نیشانانەت هەبوو، داوای یارمەتیی پزیشکی بکە:
- هەناسەدانی دژوار یان هەناسەتەنگیی توند.
- تائێکی بەرز کە کۆتایی نایەت.
- نیشانەکان بە ڕیزبەندیی تا، پاشان کۆکە، و دواتر ئازاری ماسولکە و دڵتێکچوون دەردەکەون.
پرسیارە باوەکانی ڤاریانتەکانی کۆرۆنا
ڤاریانتی ئۆمیکرۆن چییە؟
گۆڕانکارییەکی زۆر گوازراوە لە ڤایرۆسی SARS-CoV-2 کە یەکەمجار لە تشرینی دووەمی ٢٠٢١ ڕاپۆرت کرا. بە گشتی، لە جۆرەکانی پێشوو نەخۆشییەکی کەمتر توند دروست دەکات، بەڵام هێشتا حاڵەتی توند ڕوودەدات.
ڤاریانتەکان چۆن دروست دەبن؟
کاتێک ڤایرۆس لە کاتی زۆربوونەوە لە ناو خانەکانی خانەخوێدا لە کۆپیکردنەوەی RNAیەکەیدا هەڵە دەکات، ڤاریانتەکان دروست دەبن.
ئایا ڤاکسین لە ئۆمیکرۆن دەپارێزێت؟
بەڵێ، ڤاکسینەکان بەردەوام بەرگرییەکی بەهێز دابین دەکەن لە مردن و خەستەخانەکەوتن. ڤاکسینە دوو-وەشانییەکان بە تایبەتی بۆ ئامانجگرتنی هەردووکیان، واتە جۆری سەرەتایی و ئۆمیکرۆن، داڕێژراون.
ڤاریانتێک چۆن دەناسرێتەوە؟
تاقیکردنەوەی ئاساییی کۆڤید-١٩ دەتوانێت تووشبوون پشتڕاست بکاتەوە. ناسینەوەی ڤاریانتی دیاریکراو پێویستی بە تاقیکردنەوەی تایبەت و گرانە، کە بە شێوەی ئاسایی بۆ هەموو نەخۆشێک ئەنجام نادرێت.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریەتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژ، دەستنیشانکردن یان چارەسەری پزیشکیی پسپۆڕانە نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- پاراستن لە ڤایرۆسی کۆرۆنای نوێ و دژەعەفونی
- ڕێگاکانی پێشگیری لە سەرماخواردن
- باشبوونی کۆکە دوای وازهێنانی جگەرە
- سەرماخۆردن بە ئینگلیزی و جیاوازییەکانی
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team