ئەم بابەتە باس لە تووشبوون بە نەخۆشی کۆرۆنای نوێ و ڕێگاکانی مامەڵەکردن دەکات، هەروەها هەڵبژاردەکانی چارەسەری کۆرۆنا ٢٠٢٢ و ڕێنمایی پاراستن ڕوون دەکاتەوە.
کۆرۆناڤایرۆس چییە؟
ئەمە نەخۆشییەکی هەناسەییە کە ڤایرۆسێک لە گروپی ڤایرۆسە تاجییەکان دەیهێنێتەوە، بە تایبەتی ڤایرۆسی سارس-کۆڤ-٢. ئەم نەخۆشییە لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩ دەرکەوت و پاشان لە ساڵی ٢٠٢٠ بوو بە پەتایەکی جیهانی. نەخۆشییەکە لە ڕێگەی هەواوە و بە وردە تۆزەکانی دەرچوو لە کەسی تووشبوو دەگوازرێتەوە، یان لە ڕێگەی پەیوەندیی ڕاستەوخۆ وەک دەستدان، یان دەستدان بە ڕووەکی پیسبوو و پاشان دەستدان بە چاو، لووت یان دەم.
نیشانەکانی تووشبوون بە کۆرۆنای نوێ
نیشانەکان بە شێوەی ئاسایی لە ماوەی حەشارگەییەکدا دەردەکەون کە لە ٢ تا ١٤ ڕۆژ دوای بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکە دەخایەنێت، و ئەمانە دەگرێتەوە:
- نیشانە باوەکان: تا، کۆکی وشک، هەوکردن یان ئاوی لووت، ئازاری جەستە و ماسولکەکان، و ماندووبوونی زۆر.
- نیشانە تایبەتەکان: لەدەستدانی هەستی بۆنکردن یان تامکردن.
- نیشانە گەدەییەکان: تێکچوونی گەدە، ڕشانەوە یان سکچوون.
- نیشانە توندەکان: تەنگەنەفەسی، ئازاری بەردەوامی سنگ، و شینبوونی ڕوو یان لێوەکان؛ ئەمانە دەتوانن نیشانەی سیلانی سییەکان بن.
دەگوترێت هەندێک کەس، بە تایبەتی منداڵان، لەوانەیە هیچ نیشانەیەکیان نەبێت، هەرچەندە هەڵگری ڤایرۆس بن و بتوانن بیگوازنەوە.
تشخیصی ڤایرۆسی کۆرۆنا و ڕێگاکانی مامەڵەکردن
تووشبوون بە ڤایرۆسەکە بە تاقیکردنەوەی تاقیگە پشتڕاست دەکرێتەوە. گرنگترین تاقیکردنەوە، تاقیکردنەوەی PCR ـە کە پشت بە نموونەوەرگرتن لە لووت یان قوڕگ دەبەستێت. لە هەندێک حاڵەتدا، بۆ زیادکردنی وردی ئەنجامەکە، نموونە لە سییەکان یان برۆنشییەکان وەردەگیرێت.
سەبارەت بە چارەسەری کۆرۆنا ٢٠٢٢، هیچ دەرمانێک نییە کە بە تەواوی ڤایرۆسەکە لەناوببات؛ بەڵکو سەرنج لەسەر کەمکردنەوەی نیشانەکانە. ڕێکارەکانی چارەسەر بە پێی حاڵەتەکە جیاوازن:
١. حاڵەتەکانی بێ سیلان: لەوانەیە دەرمانەکان حەبی کلۆرۆکین فۆسفەیت (٥٠٠ mg دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی ٥ ڕۆژ) و حەبی ئۆسێلتامیوڤیر (١٥٠ mg دوو جار لە ڕۆژێکدا بۆ ماوەی ٥ ڕۆژ) بگرنەوە.
٢. حاڵەتەکانی تووشبوو بە سیلان: ماوەی بەکارهێنانی کلۆرۆکین فۆسفەیت دەکرێتە ١٠ ڕۆژ، لەگەڵ زیادکردنی دەرمانی دیکە وەک ئاتازاناڤیر (٤٠٠ mg جارێک لە ڕۆژێکدا) یان داروناڤیر/کۆبیسیستات (٨٠٠/١٥٠ mg جارێک لە ڕۆژێکدا) بۆ ماوەی دوو هەفتە؛ لە هەندێک حاڵەتدا کۆرتیزۆن بە ڕێگەی خوێنەوە بەکاردەهێنرێت.
ڕێگاکانی پاراستن لە کۆڤید ١٩ بە ئینگلیزی (COVID-19)
بۆ پاراستنی خۆت و کەسانی دیکە، پێشنیار دەکرێت ئەم ڕێکارانە جێبەجێ بکەیت:
- پاکوخاوێنی دەست: دەستەکانت بە ئاو و سابون بۆ لانیکەم ٢٠ چرکە بشۆ، یان مادەی پاککەرەوەی دەستی کە ڕێژەی ئەلکحولی ٦٠% یان زیاترە بەکاربهێنە.
- دووریی جەستەیی: لانیکەم دوورییەکی ١ مەتر لە نێوان خۆت و کەسانی دیکەدا بهێڵەوە.
- بەکارهێنانی ماسک: کاتێک چاودێریی کەسانی تووشبوو دەکەیت یان لە شوێنی قەرەباڵغدایت، ماسکی پزیشکی یان N95 لەبەر بکە و دڵنیا بە لووت و دەم بە تەواوی داپۆشراون.
- پاککردنەوەی ڕووەکەکان: دەستگرتەکانی دەرگا و مۆبایلەکان ڕۆژانە بە محلولی سپی‌کەرەوەی ئاودارکراو یان ئەلکحولی ٧٠% پاک بکەرەوە.
کەرەنتین و ڕێکارەکانی پاراستن
کەرەنتین بۆ ئەو کەسانەی پەیوەندییان بە کەسانی تووشبووەوە هەبووە بۆ ماوەی ١٤ ڕۆژ جێبەجێ دەکرێت. ئەمانە ئەو کەسانەن کە بێ پاراستن چاودێریی ڕاستەوخۆیان بۆ نەخۆشەکە کردووە، لەگەڵی گەشتیان کردووە، یان لە هەمان ژینگەی نیشتەجێبوون یان خوێندندا لەگەڵیدا بوون. پێویستە شوێنی کەرەنتین هەوای باشی تێدا بگۆڕێت، ژووری فراوانی هەبێت و ڕێکارە توندەکان بۆ فڕێدانی پاشماوەکان جێبەجێ بکرێن.
بۆ دابینکەرانی چاودێریی تەندروستی، پێویستە پابەندی لەبەرکردنی کەلوپەلی تەواوی پاراستنی کەسی بن؛ ئەمانە دەگرێتەوە: ئاپرۆنی درێژ، دەستکێش، چاویلکەی پاراستن و ماسک. هەروەها لە کاتی کارکردندا دەبێت لە دەستدان بە ڕوو خۆیان بپارێزن.
پرسیارە باوەکان
کۆڤید ١٩ ٢٠٢٥ چییە؟
نەخۆشییەکی هەناسەیی گوازراوەیە کە ڤایرۆسە تاجییەکان دەیهێننەوە. لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩ دەستی پێکرد و بە شێوەیەکی جیهانی بڵاوبووەوە، و حاڵەتەکانی لە نیشانە سووکەکانەوە تا سیلانی توندی سییەکان دەگۆڕێن.
چۆن خۆمان لە تووشبوون بە کۆرۆنا بپارێزین؟
بە شۆردنی بەردەوامی دەستەکان، دووریی جەستەیی، لەبەرکردنی ماسک لە شوێنی گونجاودا، دوورکەوتنەوە لە دەستدان بە ڕوو، و پاککردنەوەی ڕووە پیسبووەکان.
کێ پێویستی بە کەرەنتین هەیە؟
هەر کەسێک پەیوەندیی بە نەخۆشێکی پشتڕاستکراوە یان گوماناوەوە هەبووبێت؛ وەک ئەندامانی خێزان، هاوکارانی کار، یان ئەو گەشتیارانەی لە هەمان ئامرازی گواستنەوەدا لەگەڵ کەسی تووشبوو بوون.
کەی پزیشک ببینیت؟
ئەگەر هەناسەت تەنگ بوو، ئازاری بەردەوامی سنگت هەبوو، ڕەنگی لێو و پێستت بۆ شین یان خۆڵەمێشی گۆڕا، یان بە شێوەیەکی لەناکاو ئاڵۆزیی هۆشت ڕوویدا، دەبێت دەستبەجێ داوای یارمەتیی فریاکەوتن بکەیت.
بەرپرسیاریەتیی پزیشکی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژکاریی پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە. تکایە پێش خواردنی هەر دەرمانێک، ڕاوێژ بە دابینکەری چاودێریی تەندروستی بکە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- جیاوازیی نیشانەکانی ئەنفلۆنزای بەراز
- نیشانە و خۆپاراستن لە ڤایرۆسی هاوشێوەی سارس
- بڵاوبوونەوەی نەخۆشی سل و ڕێگاکانی کۆنترۆڵکردن
- بەرنامەکانی کۆنترۆڵی عەفونەت لە نەخۆشخانە
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییە درمەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team