عەفونەتی خوێن دۆخێکی تەندروستیی مەترسیدارە و پێویستی بە دەستێوەردانی پزیشکیی خێرا هەیە، بۆ ڕێگریکردن لە زیانی شانەکان و لەکارکەوتنی ئەندامە گرنگەکان.
عەفونەتی خوێن چییە؟
ئەم نەخۆشییە کاتێک ڕوودەدات کە بەکتریا، ڤایرۆس یان قارچ هێرش دەکەنە سەر ڕەوتی خوێن؛ ئەمەش سیستەمی بەرگریی جەستە وادەکات ماددەی کیمیایی بۆ بەرەنگاربوونەوەی عەفونەت دەربکات. بەڵام ئەم وەڵامە لەوانەیە لە کۆنترۆڵ دەرچێت و ببێتە هۆی زیان گەیاندن بە شانە و ئەندامە جیاوازەکانی جەستە، لەبری پاراستنیان.
ڕێگاکانی چارەسەری عەفونەتی خوێن و دەستێوەردانە پزیشکییەکان
نەخۆشان زۆرجار لە نەخۆشخانە چاودێری دەکرێن و لەوانەیە ئەو کەسانەی دۆخیان قورسە بگوازرێنەوە بۆ بەشی چاودێریی چڕ. هەڵبژاردەکانی چارەسەری ئەمانەن:
- دژەزیندەکان: چارەسەرییەکە بە دۆزی ناوڕەگیی دژەزیندە فراوان‌مەوداکان دەست پێدەکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی جۆرە جیاوازەکانی بەکتریا، وەک:
- ڤانکۆمایسین.
- سێفتریاکسۆن.
- مێرۆپێنێم.
- لێڤۆفلۆکساسین.
- پیپێراسەلین و تازۆباکتام.
- کلین‌دامایسین.
- ئەمپیسیلین و سۆلباکتام.
- ئیمێپێنێم و سیلاستاتین.
دوای دەرکەوتنی ئەنجامی کەشتەی خوێن، لەوانەیە بە دژەزیندەی تایبەت بگۆڕدرێن و دوای نزیکەی چوار ڕۆژ لە جێگیر بوونی دۆخەکە، لەوانەیە چارەسەری بۆ دەرمانی دەمەکی بگوازرێتەوە.
- چارەسەرییە پشتگیریکەرەکان: ئامانجیان ڕێگریکردنە لە شۆکی سەپتیک و پاراستنی کارکردنی ئەندامەکان، لە ڕێگەی:
- دابینکردنی ئۆکسجین و شلەی ناوڕەگی بۆ نەخۆش.
- بەکارهێنانی دەرمان بۆ بەرزکردنەوەی پەستانی خوێن، وەک فێنیلێفرین و نۆرئەپی‌نێفرین، کاتێک دابەزینێکی توند هەبێت.
- پێدانی ئینسولین لە حاڵەتی بەرزبوونەوەی شەکری خوێن، یان بەکارهێنانی کۆرتیزۆن.
- ڕێکارە پارێزگاری و یارمەتیدەرەکان: ئامێری هەناسەدانی دەستکرد، دیالیزی گورچیلە بۆ پشتگیریکردنی کارکردنی هەردوو گورچیلە، گواستنەوەی خوێن، و دەرمانی ڕێگری لە پەستبوونی خوێن و قروحی گەدە لەخۆدەگرن.
- دەستێوەردانی نەشتەرگەری: نەشتەرگەری بەکاردەهێنرێت بۆ بەتاڵکردنەوەی گرێڵەی چرک، یان لابردنی ئەو شانانەی تووشی عەفونەت بوون و بوونەتە هۆی ئیلتیهابەکە.
مامەڵەکردن لەگەڵ سەپسیسی ڤایرۆسی
لە حاڵەتەکانی عەفونەتی ڤایرۆسی وەک کۆڤید-١٩ یان ئایدز، دژەزیندەکان بۆ چارەسەر سەرکەوتوو نابن. لەبری ئەوە، ئەم ڕێکارانە دەگیرێنەبەر:
١. لە هەندێک حاڵەتدا دەرمانی دژەڤایرۆس بەکاردەهێنرێت.
٢. پشت بە سیستەمی بەرگریی جەستە دەبەسترێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسەکە.
٣. چارەسەرییە پشتگیریکەرەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی نیشانەکان بەکاردەهێنرێن.
چاکبوونەوە لە سەپسیس و ئاڵۆزییەکانی
ماوەی چاکبوونەوە بە پێی توندیی دۆخەکە و تەندروستیی گشتی لە چەند مانگ تا چەند ساڵ دەگۆڕێت. هەندێک کەس لەوانەیە تووشی ئەوە ببن کە بە سندرۆمی دوای سەپسیس ناسراوە؛ ئەمە کۆمەڵێک نیشانەی جەستەیی و دەروونییە، لەوانە:
- تەنگەنەفەسی، ئازاری سنگ و لاوازیی ماسولکەکان.
- تێکچوونی خەو، خەونی ترسناک و کێشەی دوای ڕووداوی ترسناک.
- لەدەستدانی ئیشتیها، ماندووبوونی زۆر و ئازاری جومگەکان.
دەتوانرێت بە ڕاهێنانی وەرزشی بۆ بەهێزکردنی ماسولکەکان، خواردنی ژەمە بچووک و فرە، و دوورکەوتنەوە لە سەرچاوەکانی عەفونەت ئەم نیشانانە کەم بکرێنەوە.
پرسیارە باوەکان
عەفونەتی خوێن لە منداڵاندا چییە و ئایا مەترسیدارە؟
دۆخێکە کە لە ئەنجامی وەڵامی توندی جەستە بەرامبەر عەفونەتی بەکتریایی، ڤایرۆسی یان قارچی دروست دەبێت. زۆر مەترسیدارە، چونکە دۆزینەوەی قورسە و نیشانەکانی لەگەڵ نەخۆشییەکانی تر تێکەڵ دەبن؛ ئەگەر کۆنترۆڵ نەکرێت، لەوانەیە ببێتە هۆی مردن.
ڕێژەی عەفونەتی خوێن لە منداڵاندا چەندە؟
لە ساڵی ٢٠١٧دا، ئامارەکان نزیکەی ٢٠ ملیۆن حاڵەتی تووشبوونیان لە جیهاندا تۆمار کرد؛ ژمارەی مردن لە منداڵانی خوار تەمەنی پێنج ساڵدا گەیشتە ٢.٩ ملیۆن حاڵەت.
کاتێک کەسێک تووشی عەفونەتی خوێن دەبێت، چی بە جەستەدا ڕوودەدات؟
هەڵچوونێک لە سیستەمی بەرگریی جەستەدا ڕوودەدات، کە لەوانەیە ببێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕەوتی خوێن بۆ ئەندامە گرنگەکان وەک دڵ و مێشک، دروستبوونی پەستەی خوێن لە ئەندامەکان، یان لەکارکەوتنی ئەندام و مردنی شانەکان (قانقەرێنە).
کەی دەبێت دەستبەجێ سەردانی پزیشک بکەیت؟
ئەگەر ئەم نیشانانە دەرکەوتن، دەبێت بچیتە بەشی فریاکەوتن:
- تاوی زۆر بەرز، یان دابەزینی لەناکاوی پلەی گەرمیی جەستە لەگەڵ لەرز.
- خێرابوونی لێدانی دڵ و سەختیی هەناسەدان.
- دابەزینی توندی پەستانی خوێن، یان کاڵبوونەوە و شینبوونی پێست و زمان.
- تێکچوونی هۆش، لەدەستدانی سەرنج، یان لەدەستدانی هۆش.
- کەمبوونەوەی بەرچاوی بڕی میز.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کەمخوێنی ئەپلاستیک: هۆکار و چارەسەر
- نەخۆشی خانە ماستەکان: نیشانە و چارەسەر
- خواردنە هەستیارییەکان و نیشانەکانیان
- نیشانەکانی ئایدز لە ژناندا و پشکنین
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییەکانی خوێن
Photo: Armed Services Blood Program, PDM 1.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team