چارەسەری ئەنفلۆنزای بەراز ئامانجی کەمکردنەوەی نیشانەکان و ڕێگریکردن لە ئاڵۆزییەکانە؛ ئەم نەخۆشییە ڤایرۆسییە و لە بەرازەوە بۆ مرۆڤ دەگوازرێتەوە.
ئەنفلۆنزای بەراز چییە؟
ئەم تووشبوونە بە ناوی H1N1 ناسراوە و لە ڤایرۆسێک لە خێزانی ڤایرۆسە میکسۆییدەکانەوە دروست دەبێت. ئەم جۆرە لە ڕێگەی تێکەڵبوونەوەی جینەکانی ڤایرۆسەکانی ئەنفلۆنزای مرۆیی، باڵندەیی و بەرازی لە ناو بەرازەکاندا سەری هەڵدا؛ بەرازەکانیش وەک خانەخوێی ڤایرۆسەکەیان کار کرد. تووشبوون لە ڕێگەی هەواوە و بەهۆی کۆکە و پژمین، دەستدان لە ڕووی شتە پیسکراوەکان، یان پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەرازی تووشبووەوە دەگوازرێتەوە.
مێژووی بڵاوبوونەوەی ئەنفلۆنزای بەراز
ئەم نەخۆشییە چەند ڕووداوێکی گرنگی مێژوویی بەخۆوە بینیوە:
- ١٨٨٩: ڤایرۆسی H1 لە نێو مرۆڤەکاندا باو بوو.
- ١٩١٨-١٩١٩: ئەنفلۆنزای ئیسپانی دەرکەوت و بووە هۆی مردنی نزیکەی ٥٠ ملیۆن کەس لە جیهاندا.
- ١٩٣١: یەکەم ڤایرۆسی ئەم جۆرە لە بەرازێک جیا کرایەوە.
- ١٩٥٧-١٩٥٨: ڤایرۆسێکی نوێ دەرکەوت و لە نێو منداڵان و هەرزەکاراندا بڵاو بووەوە؛ دواتر شەپۆلێکی تر کاریگەری لەسەر بەساڵاچووان هەبوو.
- ١٩٧٦: ڤایرۆسی H1N1 لە بەرازەوە گوازرایەوە بۆ مرۆڤێک لە بنکەیەکی سەربازی، بەڵام نەبووە پەتایەکی جیهانی.
- ٢٠٠٩: ڤایرۆسێکی نوێ بە خێرایی لە جیهاندا بڵاو بووەوە و ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی لە ٢٠١٠ ڕایگەیاند کە ئەمە پەتایەکی جیهانییە.
نیشانەکانی تووشبوون و گرووپە مەترسیدارەکان
نیشانەکان لەگەڵ ئەنفلۆنزای وەرزی دەگونجێن و بریتین لە تا (زیاتر لە ٣٧.٨ پلەی سیلیزی)، کۆکە، هەوکردنی قوڕگ، سەرئێشە و ماندووبوون. بەڵام ڕەنگە نیشانەی تایبەت وەک ڕشانەوە، سکچوون و دڵتێکچوونیش دەربکەون.
ئەگەری ڕوودانی ئاڵۆزییەکی مەترسیدار لەم کەسانەدا زیاترە:
- منداڵانی خوار تەمەنی ٥ ساڵ و بەساڵاچووانی سەرووی ٦٥ ساڵ.
- ژنانی دووگیان.
- ئەوانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە، وەک شەکرە، ئەسمە، یان کێشەی دڵ، سییەکان و جگەر.
- ئەو کەسانەی بەرگریی جەستەیان لاوازە.
- ئەوانەی بۆ ماوەیەکی درێژ ئاسپرین دەخۆن (بەتایبەتی ئەوانی خوار تەمەنی ١٩ ساڵ)، چونکە مەترسیی تووشبوون بە سندرۆمی ڕای هەیە.
چارەسەری ئەنفلۆنزای بەراز
ناتوانرێت دژەزیندە بەکاربهێنرێت، چونکە نەخۆشییەکە ڤایرۆسییە؛ لە کاتێکدا چارەسەرکردنی ئەنفلۆنزای بەراز پشت بەمانە دەبەستێت:
دەرمان و چارەسەرە دەرمانییەکان
هەندێک دەرمان بەکاردەهێنرێن بۆ کەمکردنەوەی ئەگەری ئاڵۆزییەکان، لەوانە:
- ئادامانتان: کە ڕیمانتادین و ئامانتادینی لەخۆ دەگرێت.
- بازگرەکان: وەک زانامیڤیر و ئۆسێلتاڤیر.
بەڵام زۆربەی تووشبووان بە تەواوی چاک دەبنەوە، بێ ئەوەی پێویستیان بە دەرمان هەبێت.
چاودێریی خۆ و جیاکردنەوە
- پشوودان و خۆراک: بەشی پێویست لە پشوودان وەربگرە و خۆراکی تەندروست و هاوسەنگ بخۆ کە دەوڵەمەندە بە ڤیتامین؛ لە شەکر و چەوری خۆ بپارێزە.
- جیاکردنەوەی تەندروستی: پێویستە نەخۆشەکە لە شوێنێکی باش هەواگۆڕکێی تێدا بکرێت جیا بکرێتەوە و کەرەستە کەسییەکانی پاک بکرێنەوە بۆ ڕێگریکردن لە گواستنەوەی تووشبوون.
پێشگیری لە ئەنفلۆنزای بەراز
بۆ سنووردارکردنی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە، پێشنیار دەکرێت ئەم ڕێکارانەی پێشگیری لە ئەنفلۆنزای بەراز جێبەجێ بکرێن:
- ڤاکسین: ڤاکسینی تایبەت وەربگرە؛ ئەوانەی تەمەنیان لە ١٠ ساڵ زیاترە پێویستیان بە یەک دۆز هەیە، لە کاتێکدا منداڵانی خوار ئەو تەمەنە پێویستیان بە دوو دۆزە کە ٤ هەفتە لە نێوانیاندا بێت.
- پاکوخاوێنیی کەسی: بەردەوام دەست و ڕوو بشۆ، ڕووەکان پاک بکەرەوە و کاتی پژمین بە دەستمالێکی کاغەزی دەم و لووت دابپۆشە.
- ڕەفتاری کۆمەڵایەتی: لە شوێنە قەرەباڵغەکان دوور بکەوە، لە کەسانی تووشبوو دوور بمێنەوە و کەرەستە کەسییەکان هاوبەش مەکە.
پرسیارە باوەکان
نەخۆشیی ئەنفلۆنزای بەراز چییە؟
نەخۆشییەکی هەناسەیی و گوازراوەیە کە ڤایرۆسی H1N1 دەری دەهێنێت؛ لە بەرازەوە بۆ مرۆڤ و لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێتەوە و نیشانەی وەک ئەنفلۆنزای ئاسایی دروست دەکات.
کام کەسان زیاتر مەترسیی تووشبوون بە ئەنفلۆنزای بەرازیان هەیە؟
گرووپەکانی زیاتر لە مەترسیدا بریتین لە ژنانی دووگیان، منداڵانی خوار پێنج ساڵ، بەساڵاچووان، نەخۆشانی شەکرە و ئەسمە، و کەسانی بەرگریی جەستە لاواز.
ئایا دەتوانرێت جیاوازیی نێوان ئەنفلۆنزای وەرزی و ئەنفلۆنزای بەراز دیاری بکرێت؟
بە تەنها بە پشتبەستن بە نیشانەکان ناتوانرێت جیاوازییان بکرێت، چونکە زۆر لەیەک دەچن؛ تەنها ڕێگای دڵنیابوونەوە پشکنینی تاقیگەییە.
ئایا جیاوازییەک لە نێوان ئەنفلۆنزای وەرزی و ئەنفلۆنزای بەرازدا هەیە؟
بەڵێ، ڤایرۆسی H1N1 لە ڤایرۆسە وەرزییەکان جیاوازە و زۆر کەس بەرگریی لە بەرامبەریدا نییە؛ هەروەها ڕەنگە نیشانە گەدەییەکان وەک ڕشانەوە و سکچوون بە ڕوونی زیاتر دەربکەون.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
ئەگەر ئەم نیشانانە دەربکەون، دەبێت دەستبەجێ ڕاوێژی پزیشکی وەربگریت:
- دەرکەوتنی نیشانەی نائاسایی کە لە ئەنفلۆنزای ئاسایی جیاوازە.
- ڕوودانی هەناسەتەنگی یان ئازاری سنگ.
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی دووبارە، دوای ئەوەی دابەزیبوو.
- ئەگەر تووشبووەکە ژنی دووگیان، بەساڵاچوو یان منداڵێکی بچووک بێت.
- ئەگەر کەسەکە نەخۆشیی درێژخایەنی وەک شەکرە، ئەسمە یان کەمیی بەرگریی جەستەی هەبێت.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریەتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- تووشبوونی ئاژەڵی ماڵی و ڕێگاکانی پێشگیری
- بەرنامەکانی کۆنترۆڵی عەفونەت لە نەخۆشخانە
- جیاوازیی نیشانەکانی ئەنفلۆنزای بەراز
- جیاوازی کۆرۆنا و ئەنفلۆنزا: نیشانە و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییە درمەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team