هیرشپرونگ نەخۆشییەکی لەدایکبووییە کە بەهۆی نەبوونی خانە عەصەبییەکان لە قولۆن، جووڵەی پاشماوە تێکدەدات و دەرکردنی پیسایی قورس دەکات.
هیرشپرونگ چییە؟
ئەم دۆخە کاتێک ڕوودەدات کە هەندێک یان هەموو عەسەبەکانی ناو ڕوودەی گەورە بە دروستی پێک نایەن. چونکە ئەم عەسەبانە بەرپرسی هاندانی گرژبوونەوەی ماسولکەن بۆ گواستنەوەی خواردن و پاشماوە، نەبوونیان دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی پیسایی لە قولۆن و ئاوسانی بەشی تەندروستی ڕوودە بەهۆی گیرانەوەکە.
نیشانەکانی هیرشپرونگ
نیشانەکان بە پێی توندی دۆخەکە و تەمەنی تووشبوو دەگۆڕێن:
- منداڵانی تازە لەدایکبوو: دیارترین نیشانە نەتوانینی پیسایی دەرکردن لە ٤٨ کاتژمێری یەکەمی دوای لەدایکبوونە، یان دواخستنی دەرکردنی پیسایی یەکەم (مێکۆنیۆم). هەروەها ڕەنگە منداڵەکە مادەیەکی سەوز یان قاوەیی بهێنێتەوە یان سکەکەی ئاوسابێت.
- منداڵانی گەورەتر: ڕەنگە قەبزیی درێژخایەن، گاز، ئاوسانی سک، هەروەها ماندووبوون و کەمی گەشەکردن هەبێت.
- نیشانە گشتییەکان: هەندێک شیرخۆر ڕەنگە تووشی سکچوون یان گازی ئازاربەخش ببن.
هۆکارەکان و فاکتەرەکانی مەترسی
هۆکارە وردەکان هێشتا بە تەواوی نەزانراون، بەڵام ڕەنگە پەیوەندییان بە گۆڕانکارییە جینییەکان یان هۆکارە میراتییەکانەوە هەبێت. ئەگەری تووشبوون لەم دۆخانەدا زیاترە:
- نێر بوونی منداڵەکە.
- بوونی مێژووی خێزانیی نەخۆشییەکە (تووشبوونی یەکێک لە خوشک و براکان).
- تووشبوون بە هەندێک نەخۆشیی لەدایکبوویی تریش، وەک نەخۆشییەکانی دڵی لەدایکبوویی یان سندرۆمی داون.
تشخیص و چارەسەری نەخۆشی هیرشپرونگ
تشخیص پشت بە پشکنینی کلینیکی و کۆمەڵێک تاقیکردنەوە دەبەستێت:
- بایۆپسی: وەرگرتنی نموونەیەک لە بافتی قولۆن و پشکنینی لە ژێر مایکڕۆسکۆپ بۆ دڵنیابوون لە نەبوونی خانە عەصەبییەکان؛ ئەمە وردترین ڕێگایە.
- وێنەی X-ray: بەکارهێنانی مادەی دژایەتی وەک باریۆم بۆ ڕوونکردنەوەی جیاوازی نێوان بەشی تەسکی ڕوودە و بەشی ئاوساو.
- پێوانەکردنی فشاری مقعەد: تاقیکردنەوەی ئاستی شل‌بوونەوەی ماسولکەکانی دەوروبەری ڕاستڕوودە؛ زۆرجار بۆ گەورەساڵان و منداڵانی گەورەتر بەکاردێت.
چارەسەرەکە بنەڕەتەن نەشتەرگەرییە و ئامانجی لابردنی ئەو بەشەیە کە عەسەبی تێدا نییە، یان تێپەڕاندنی ڕێڕەوی پاشماوە لەو بەشە. ئەمە بەمانە ئەنجام دەدرێت:
١. نەشتەرگەریی ڕاکێشان: ڕاکێشانی بەشی تەندروستی قولۆن و بەستنەوەی بە دەرگای مقعەد؛ زۆرجار بە نەشتەرگەریی کەم‌برین ئەنجام دەدرێت.
٢. نەشتەرگەریی ستۆما: بۆ نەخۆشانی دۆخی توند لە دوو قۆناغدا ئەنجام دەدرێت؛ ڕوودە بە کونێک لە سکەوە دەبەسترێتەوە (ستۆما) و پیسایی بۆ ماوەیەکی کاتی دەچێتە ناو کیسەیەکی دەرەکی. پاش چاکبوونەوەی قولۆن، ستۆماکە لە نەشتەرگەرییەکی دووەمدا دادەخرێت.
چاودێریی ماڵەوە و ئاڵۆزییەکان
منداڵان دوای نەشتەرگەری ڕەنگە هەندێک کێشەیان هەبێت، وەک قەبزی، سکچوون یان نەگرتنی پیسایی. بۆ باشترکردنی دۆخەکە پێشنیار دەکرێت:
- بە هێواشی خواردنی پڕ لە ڕیشاڵ (میوە، سەوزە و دانەوێڵەی تەواو) بخەنە ناو خواردنی ڕۆژانە.
- خواردنەوەی ئاو زیاد بکەن بۆ جێگرتنەوەی کەمبوونی هەڵمژینی ڕەنگە دوای لابردنی بەشێک لە قولۆن ڕووبدات.
- هانی چالاکیی جەستەیی ڕۆژانە بدەن.
- تەنها بە چاودێریی پزیشک دەرمانی نەرمکەری پیسایی بەکاربهێنن.
مەترسیدارترین ئاڵۆزی «هەوکردنی ڕوودە و قولۆن»ە؛ ئەمە تووشبوونێکی مەترسیداری ڕوودەیە کە ڕەنگە ژیان بخاتە مەترسییەوە و پێویستی بە دەستێوەردانی پزیشکیی خێرا هەیە.
پرسیارە باوەکان
نەخۆشی هیرشپرونگ چییە؟
کێشەیەکی لەدایکبووییە لە قولۆن کە بەهۆی نەبوونی خانە عەصەبییەکانی کۆنترۆڵکەری جووڵەی ڕوودە دروست دەبێت و دەبێتە هۆی قەبزیی توند و گیرانی ڕوودە.
چۆن چارەسەری ئەم دۆخە دەکرێت؟
بە نەشتەرگەری چارەسەر دەکرێت، بۆ لابردنی بەشی تووشبووی ڕوودە یان گۆڕینی ڕێڕەوی پاشماوە بۆ دوورخستنەوەی لەو بەشە.
نیشانە و هۆکارەکانی نەخۆشی هیرشپرونگ چین؟
نیشانەکان بە پێی توندی دۆخەکە و تەمەنی تووشبوو دەگۆڕێن. هۆکارە وردەکان هێشتا بە تەواوی نەزانراون، بەڵام ڕەنگە پەیوەندییان بە گۆڕانکارییە جینییەکان یان هۆکارە میراتییەکانەوە هەبێت.
ئایا دەتوانرێت نەخۆشییەکە لە گەورەساڵاندا تشخیص بکرێت؟
بەڵێ، هەرچەندە زۆرجار لە منداڵیدا دەردەکەوێت، بەڵام هەندێک کەس هەن کە یەکەمجار لە تەمەنی گەورەساڵیدا تشخیسیان بۆ کراوە.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەن؟
ئەگەر نیشانەکانی هەوکردنی ڕوودە و قولۆن دەرکەوتن، بە تایبەتی لە ساڵی یەکەمی دوای نەشتەرگەری، دەبێت دەستبەجێ سەردانی پزیشک بکرێت. ئەو نیشانانە بریتین لە:
- بوونی خوێنبەربوون لە ڕاستڕوودە.
- تا و ڕشانەوە.
- ئاوسانی بەرچاوی سک.
- سکچوونی توند.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- چارەسەری بواسیر بە گیا و ڕێگاکانی تر
- ڕاستیی باوەڕە باوەکان دەربارەی قەبزی
- دەرمانی کولیتی ئەلسەری و ڕێگاکانی چارەسەر
- ڕاستی و خەیاڵی چارەسەری قەبز
- زیاتر دەربارەی ڕیخۆڵە و کۆڵۆن
Photo: Nutrition, Food Safety & Health, CC0 1.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team