نەخۆشی X، ئەو هەڕەشەیەی زاناکان بێدار ڕادەگرێت، ناوی مەترسییەکی تەندروستیی جیهانییە کە هۆکارەکەی هێشتا نەزانراوە؛ ئامانج ئامادەکارییە.
نەخۆشی X چییە؟
ئەم دەستەواژەیە ئاماژە بە هۆکارێکی دیاریکراوی نەخۆشی ناکات کە تازە دۆزرابێتەوە، بەڵکو گریمانەی کارەساتێکی تەندروستییە کە لەوانەیە لەناکاو جیهان بگرێتەوە و بە خێرایی بڵاو ببێتەوە. ئەم هەڕەشەیە دەتوانێت بەهۆی گۆڕانێکی بایۆلۆژی، ڕووداوێک یان تەنانەت هێرشێکی تیرۆریستییەوە دروست ببێت. پسپۆڕان مەترسییەکەی بەوە دەچوێنن کە لە ئەنفلۆنزای ئیسپانی ڕوویدا؛ ئەو ئەنفلۆنزایە لە ساڵانی ١٩١٨ تا ١٩٢٠ لە نێوان ٥٠ تا ١٠٠ ملیۆن کەسی کوشت.
ئامانجی دانانی ئەم ناوە لە لیستی نەخۆشییە مەترسیدارەکاندا، ترساندنی خەڵک نییە؛ بەڵکو دڵنیابوونەوەیە لەوەی کۆمەڵگەی تەندروستیی جیهانی بتوانێت ڕووبەڕووی هەڕەشە نەخوازراوەکان ببێتەوە، لەگەڵ نەخۆشییەکانی تری وەک:
- ڤایرۆسی ئیبۆلا و ماربۆرگ.
- تابی لاسا و تابی خوێنبەربوونی کریمە و کۆنگۆ.
- نیشانەکانی نەخۆشیی هەناسەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (کۆرۆنا) و سارس.
- ڤایرۆسی نیپاه، زیکا و تابی دۆڵی ڕیفت.
هۆکار و سەرچاوەکانی پەیدابوونی ئەم هەڕەشەیە
هۆکارەکان کە لەوانەیە ببنە هۆی پەیدابوونی ئەم پەتایە جۆراوجۆرن، لە گرنگترینیان:
- مەترسییە بایۆلۆژییەکان: بەکارهێنانی نەخۆشییە گوازراوەکان وەک چەک، یان قۆستنەوەی پێشکەوتنە زانستییەکان لە دەستکاریکردنی جین و توانای حیسابکردن بۆ پەرەپێدانی هۆکارە بایۆلۆژییە کوشندەکان.
- نەخۆشییە ئاژەڵییەکان: ئاژەڵان بە ئەگەری زۆرەوە سەرچاوەکەی دەبن؛ چونکە ٧٠%ی ئەو نەخۆشییانەی لە سەدەی ڕابردوودا دۆزراونەتەوە، لە ئاژەڵەوە گوازراونەتەوە بۆ مرۆڤ.
- ژینگەی پەروەردەکردن: ئاژەڵی ماڵی (وەک بەراز، مریشک و وشتر) ژینگەیەکی گونجاو بۆ گەشەکردن و گۆڕانی ڤایرۆسەکان دابین دەکات، چونکە ئاژەڵەکان زۆر لە یەکتر نزیکن.
لەوانەیە ئەم هەڕەشەیە گۆڕانێک بێت لە نەخۆشییە ناسراوەکان وەک تابی بەرازە ئەفریقییەکان یان ئەنفلۆنزای باڵندە، یان هۆکارێکی تەواو تازە بێت.
هەڕەشە تەندروستییە جیهانییەکانی تر
جگە لە هەڕەشەکانی داهاتوو، نەخۆشیی ئێستاش هەن کە بەهۆی توانای گۆڕانیان پێویستیان بە چاودێریی بەردەوامە:
- ئەنفلۆنزا: لە ساڵی ٢٠٠٩دا ڤایرۆسی H1N1 لە ٢١٣ وڵات و ناوچەدا بڵاو بووەوە و بووە هۆی مردنی نزیکەی ٢٨٥ هەزار کەس، بە ڕێژەی مردنی ٠.٠٢%. لە بەرامبەردا، ئەنفلۆنزای باڵندەی H151 ڕێژەی مردنی نزیکەی ٦٠%ی تۆمار کرد. هەرچەندە ئێستا لە نێوان مرۆڤەکاندا بڵاو نابێتەوە، بەڵام ئەگەر گۆڕان بکات و تایبەتمەندیی بڵاوبوونەوەی H1N1 بەدەست بهێنێت، دەتوانێت وێرانکەر بێت.
- سیل: بەکتریای سیل بە خێرایی بەرگری بەرامبەر دژەزیندەکان پەیدا دەکات؛ لە ساڵی ٢٠١٦دا، نزیکەی ٤٩٠ هەزار کەس لە ١١٧ وڵاتدا تووشی سیلی بەرگریکەر بەرامبەر چەند دژەزیندەیەک بوون.
- ڤایرۆسی کەمئەندامیی بەرگریی مرۆڤ: ئەم ڤایرۆسە بە خێرایی گۆڕان بەخۆوە دەگرێت؛ لە ئەنجامدا، جۆرە توندوتیژ و بەرگریکەرەکان بەرامبەر چارەسەرییە سەرەکییەکان پەیدا دەبن. لەو وڵاتانەی داتاکانیان ڕاپۆرت دەکرێت، ڕێژەی دۆزینەوەی ئەم جۆرە بەرگریکەرانە لە نێوان ١٠% و ١٥%دایە.
پرسیارە باوەکان
ئایا نەخۆشی X ئێستا هەیە؟
نەخێر، ئەوە نەخۆشییەکی دیاریکراو نییە کە ئێستا هەبێت؛ بەڵکو نیشانەیەکە بۆ هۆکارێکی نەخۆشیی نەناسراو کە لەوانەیە لە داهاتوودا پەیدا ببێت و ببێتە هۆی پەتایەکی نێودەوڵەتی.
نەخۆشی X چۆن دەتوانێت بگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ؟
ئەگەری زۆرتر ئەوەیە لە ئاژەڵی کێوی یان ماڵییەوە بگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ، بە تایبەتی لە ڕێگەی ئاژەڵی کێڵگەوە کە وەک جێگەی پەروەردەبوونی ڤایرۆسە گۆڕاوەکان کار دەکات.
بۆچی گرنگی بە ئەنفلۆنزای باڵندەی H151 دەدرێت؟
چونکە ڕێژەی مردنی زۆر بەرزی هەیە و دەگاتە ٦٠%، و زاناکان نیگەرانن کە گۆڕان بکات و بتوانێت بە خێرایی لە نێوان مرۆڤەکاندا بڵاو ببێتەوە.
کەی پێویستە ڕاوێژ بە پزیشک بکرێت؟
ئەگەر نیشانە ئاگادارکەرەوەکانی خوارەوە دەرکەوتن، دەبێت دەستبەجێ چاودێریی پزیشکی وەربگیرێت:
- بەرزبوونەوەی لەناکاو و توندی پلەی گەرمی.
- سەختیی توند لە هەناسەدان یان تەنگیی سنگ.
- دەرکەوتنی پەڵەی پێستیی بێ‌هۆکار یان خوێنبەربوونی نائاسایی.
- خراپتربوونی خێرای دۆخی تەندروستی دوای پەیوەندیکردن بە ئاژەڵی نەخۆش یان مردوو.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریی پزیشکی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پسپۆڕی پزیشکی ناگرێتەوە. بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشی و چارەسەر، تکایە ڕاوێژ بە دابینکەری چاودێریی تەندروستیی خۆت بکە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- نەخۆشی سیاه‌زەخم: نیشانە، چارەسەر و خۆپاراستن
- توێژینەوەکان لە چارەسەری ڤایرۆسی کۆرۆنا
- ڤایرۆسی زیکا لە دووگیانیدا: مەترسی و خۆپاراستن
- نیشانەکانی هەوکردنی جگەر و هەپاتیت
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییە درمەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team