نەخۆشی سیاهزەخم بەهۆی بەرکەوتن بە سپۆری باکتریاییەوە دروست دەبێت؛ زۆرجار لە ڕێی ئاژەڵی تووشبوو یان بەرهەمەکانییەوە دەگوازرێتەوە.
نەخۆشی سیاهزەخم چییە و هۆکارەکانی چین؟
ئەم تووشبوونە بەهۆی باکتریایەکەوە دروست دەبێت کە بە ناوی باسیلۆس ئەنترەسیس (Bacillus anthracis) ناسراوە. ئەمە باکتریایەکی سپۆردروستکەرە و سپۆرەکانی دەتوانن بۆ ماوەیەکی زۆر لە خاکدا بە شێوەی ناچالاک بمێننەوە. کاتێک ئەم سپۆرانە دەچنە ناو جەستەی مرۆڤ، چالاک دەبن و نەخۆشییەکە دروست دەکەن. بە ئینگلیزی، سیاهزەخم پێی دەوترێت Anthrax.
تووشبوونەکە بە چەند ڕێگایەک دەگوازرێتەوە:
- دەستدان بە ئاژەڵی تووشبوو (وەک مەڕ، بز و ئەسپ) یان بەرهەمەکانی وەک خوری و پێست.
- هەناسەدانی تۆزی هەڵگری سپۆر.
- خواردن یان خواردنەوەی خۆراکی پیسبوو بە سپۆر، یان گۆشتی باش نەپەختوو.
- لە حاڵەتێکی دەگمەن، تووشبوون بەهۆی دەرزی‌کردنی ماددەی نایاسایی وەک هێرۆئینەوە ڕوودەدات.
جۆر و نیشانەکانی سیاهزەخم
نیشانەکانی سیاهزەخم بە پێی ئەوە دەگۆڕێن کە باکتریاکە لە کام ڕێگاوە چووەتە ناو جەستە؛ نیشانەکان زۆرجار لە ماوەی ٦ ڕۆژدا دەردەکەون، بەڵام لە حاڵەتی هەناسەداندا دەتوانن زیاتر لە ٦ هەفتە دوا بکەون.
سیاهزەخمی پێست
ئەمە باوترین ڕێگای تووشبوونە و کەمترین توندی هەیە. نیشانەکانی زۆرجار لە ڕوو، مل و دەستەکان دەردەکەون و بریتین لە:
- پەستانە بەرزبووەکان کە خوران دروست دەکەن و وەک گەزەی مێروو وان.
- گۆڕانی پەستانەکە بۆ برینێکی بێ‌ئازار کە ناوەڕاستەکەی ڕەشە.
- ئاوسانی دەوروبەری برینەکە و گرێ لیمفاوییە نزیکەکان.
تووشبوونی سییەکان (هەناسەدانی)
ئەم جۆرە کوشندەترینە و چارەسەرکردنی قورسترە. بە نیشانەی هاوشێوەی ئەنفلۆنزا دەست پێدەکات، لەوانە:
- تا و لەرز و کۆکە کە ڕەنگە خوێنی لەگەڵدا بێت.
- تەنگەنەفەسی و هەستکردن بە ناخۆشی لە سنگدا.
- ماندووبوونی زۆر، سەرئێشە و دڵتێکچوون.
- لە قۆناغە پێشکەوتووەکاندا، ڕەنگە ببێتە هۆی شۆک یان پەتاوەری پەردەکانی مێشک.
تووشبوونی گوارشی
ئەم جۆرە کاتێک ڕوودەدات کە گۆشتی پیسبوو بخورێت. نیشانەکانی بریتین لە:
- دڵتێکچوون، ڕشانەوە (کە ڕەنگە خوێناوی بێت) و سکچوونی توند کە خوێنی تێدایە.
- ئازاری سک و هەڵئاوسانی سک.
- پەتاوەری قوڕگ، قورسایی لە قووتدان و خڕبوونی دەنگ.
- ئاوسانی مل و تا.
دەستنیشانکردن و چارەسەری سیاهزەخم
دەستنیشانکردن بە پرسیارکردن دەربارەی سروشتی کاری نەخۆش و مێژووی گەشتەکانی دەست پێدەکات، لەگەڵ لابردنی ئەگەری نەخۆشییە هاوشێوەکان وەک ئەنفلۆنزا. ڕەنگە پزیشکان ئەم پشکنینانە ئەنجام بدەن:
- پشکنینی پێست (وەرگرتنی نمونە لە شوێنی تووشبوون) یان شیکاریی خوێن و پاشماوەی ڕیخۆڵە.
- وێنەگرتنی سنگ بە تیشکی X یان سی‌تی‌سکەن.
- پشکنینی شلەی دەوری مێشک و مۆخاع، ئەگەر گومان لە تووشبوون بە پەتاوەری پەردەکانی مێشک هەبێت.
چارەسەری سیاهزەخم بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە دژەزیندەکان دەبەستێت (وەک سیپرۆفلۆکساسین یان دۆکسایسایکلین) بۆ ماوەیەک کە دەگاتە ٦٠ ڕۆژ؛ دەستپێکردنی زووتری چارەسەر کاریگەرییەکەی زیاد دەکات. لە هەندێک حاڵەتدا، دژەژەهر یان گڵۆبیولینی بەرگری بەکاردەهێنرێت، یان شانە تووشبووەکان بە نەشتەرگەری لادەبرێن.
خۆپاراستن و هۆکارەکانی مەترسی
ئەگەری تووشبوون لە پزیشکانی ڤێتەرنەری، ئاژەڵدارەکان، کارکەرانی تاقیگە و سەربازان زیاترە. بۆ خۆپاراستن پێشنیار دەکرێت:
- خۆپاراستن لە دەستدان بە پێست یان خوری ئاژەڵانی هاوردەکراو یان مردوو.
- گۆشت باش بپەختن.
- وەرگرتنی ڤاکسینی تایبەت بەو کەسانەی مەترسیی تووشبوونیان بەرزە (وەک سەربازان و زاناکان)؛ ئەم ڤاکسینە باکتریای زیندووی تێدا نییە.
پرسیارە باوەکان
باکتریای سیاهزەخم چییە؟
باکتریایەکە بە ناوی باسیلۆس ئەنترەسیس ناسراوە، لە خاکدا دەژی و ئاژەڵی ماڵی و ئاژەڵی کێویی تووش دەکات؛ لە ڕێی دەستدان، هەناسەدان یان خواردنەوە دەگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ.
ئایا سیاهزەخم لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێتەوە؟
هیچ بەڵگەیەک نییە کە لە نێوان مرۆڤەکاندا بگوازرێتەوە، بەڵام برینەکانی پێست لە کاتی دەستدانی ڕاستەوخۆدا ڕەنگە گوازراوە بن.
ئایا ڤاکسینەکە بۆ هەمووان بەردەستە؟
نەخێر، ڤاکسینەکە بۆ گشتی خەڵک نییە؛ تەنها بەو کەسانە دەدرێت کە لە پیشە مەترسیدارەکاندا کار دەکەن یان سەربازن.
کەی دەبێت دەستبەجێ پزیشک ببینیت؟
لەو حاڵەتانەی خوارەوەدا دەبێت دەستبەجێ بچیتە بەشی فریاکەوتن:
- دوای کارکردن لەگەڵ ئاژەڵ یان پێستیان، برینی پێستێک دەردەکەوێت کە ناوەڕاستەکەی ڕەشە.
- دوای بەرکەوتن بە شوێنێک کە گومان دەکرێت سپۆری سیاهزەخمی تێدا هەبێت، نیشانەی توندی هەناسەدان دەردەکەوێت.
- دوای بەرکەوتنی ئەگەری بە باکتریاکە، شۆک یان کارنەکردنی ئەندامەکانی جەستە ڕوودەدات.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- هەپاتیتی بی: نیشانەکان و ڕێگاکانی خۆپاراستن
- چارەسەری ئەنفلۆنزای بەراز و پاراستن
- بەرنامەکانی کۆنترۆڵی عەفونەت لە نەخۆشخانە
- نیشانە و خۆپاراستن لە ڤایرۆسی هاوشێوەی سارس
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییە درمەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team