ئەم بابەتە خێزانی ڤایرۆسە تاجدارەکان، نیشانەکانی کۆرۆنا و ڕێگاکانی پاراستن لە گواستنەوەی تووشبوون ڕوون دەکاتەوە.
نەخۆشیی ڤایرۆسی کۆرۆنا چییە؟
ئەم ناوە ئاماژە بە یەک ڤایرۆس ناکات، بەڵکو کۆمەڵێکی فراوان لە ڤایرۆسە تاجدارەکانە کە مرۆڤ و ئاژەڵ تووش دەکەن. ناویان لەمەوە هاتووە کە شێوەیان لە ژێر مایکرۆسکۆپدا وەک تاج دەردەکەوێت. توندی تووشبوون بەو ڤایرۆسانە جیاوازە؛ لە سەرماخۆردنی سووکەوە دەست پێدەکات و دەگاتە هەوکردنی توندی ڕێگاکانی هەناسەدان.
لە سلالە دیارەکاندا ئەمانە هەن:
- ڤایرۆسی کۆرۆنای دروستکەری نەخۆشیی هەناسەدانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (MERS-CoV): لە نیسانی ساڵی ٢٠١٢ دۆزرایەوە و نەخۆشییەکی توندی دروست دەکرد کە نیوەی تووشبووانی دەکوشت.
- ڤایرۆسی کۆرۆنای نوێ (COVID-19): لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩ دەرکەوت و بە خێراییەکی زۆر لە چەندین وڵات بڵاو بووەوە.
وردەکارییەکانی نیشانەکانی کۆرۆنا
سلالە کۆن و نوێکان لە کۆمەڵێک نیشانەی سەرەکی هاوبەشن، هەرچەندە توندییان لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازە. ئەم نیشانانە دەگرێتەوە:
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی جەستە (تا).
- کۆکە و پژمین.
- ئاوسان و هەوکردنی لووت.
- هەستکردن بە سەرئێشە و ئازاری قوڕگ.
- ئازاری ماسولکەکان و تەنگەنەفەسی.
- تووشبوون بە سکچوون.
پەیوەندیی وشتر بە گواستنەوەی تووشبوون
هەندێک لێکۆڵینەوە ئاماژەیان بە بوونی پادەتەن بۆ ڤایرۆسی نەخۆشیی هەناسەدانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە نموونەی خوێنی وشتر کردووە، بەڵام ئەم پادەتەنانە لە نموونەی مانگا، بزن یان مەڕدا نەدۆزراونەتەوە. سەرەڕای بوونی پەیوەندییەک لەنێوان ڤایرۆس و وشتر، بەڵگەکان سەبارەت بەوەی ئایا وشتر سەرچاوەی سەرەکیی گواستنەوەی تووشبوونە بۆ مرۆڤ، جیاوازن؛ چونکە زۆرێک لە تووشبووان نەسەلمێنراوە کە ڕاستەوخۆ بەرکەوتووی ئاژەڵ بووبن.
ڕێگاکانی پاراستن و مامەڵەکردن لەگەڵ ئاژەڵان
لەبەر ئەوەی سەرچاوەی سەرەکیی هەندێک سلالە بە وردی دیاری نەکراوە، پێشنیار دەکرێت ئەم ڕێکارانە جێبەجێ بکرێن:
- دوورکەوتنەوە لە دەست‌لێدان بە ئاژەڵ یان باڵندەی نەخۆش.
- دوای مامەڵەکردن لەگەڵ ئاژەڵ یان بەرهەمەکانیان، دەست بشۆرە و پاکی بکەوە، هەروەها جل‌وبەرگ و پێڵاو بگۆڕە.
- میوە و سەوزە بە باشی بشۆرە و دڵنیابە لە پاکیی ئاوی خواردنەوە.
- بەردەوام دەست بە پاککەرەوەی ئەلکۆلی یان ئاو و سابون بشۆرە.
- کاتی کۆکە یان پژمین، دەم بە دەستمال دابپۆشە و دەستمالەکە دەستبەجێ فڕێ بدە.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت؟
لە کاتی دەرکەوتنی نیشانە ئاگادارکەرەوەکان، وەک ئەمانە، دەبێت دەستبەجێ داوای چاودێریی تەندروستی بکرێت:
- تەنگەنەفەسیی توند.
- تا و کۆکەی توند کە بەردەوامە.
- ئازاری توندی ماسولکەکان لەگەڵ سکچوون.
- ئەگەر گومان هەیە کە کەسێک تووش بووە، پێشنیار دەکرێت ماسک بپۆشێت و لە ماڵەوە بمێنێتەوە تاوەکو تشخیص دەکرێت.
پرسیارە باوەکان
ئایا ڤایرۆسی کۆرۆنا لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگوازرێتەوە؟
بەڵێ، سەلمێنراوە کە تووشبوون لەنێوان مرۆڤەکاندا دەگوازرێتەوە؛ ئەمەش لە سلالەی ڤایرۆسی کۆرۆنای نوێدا بە ڕوونی و بە خێراییەکی زۆر دەرکەوت.
کەسێک چۆن بەو ڤایرۆسە تووش دەبێت؟
لێکۆڵینەوەکان بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی سەرەکی و شێوازی گواستنەوەی تووشبوون بە وردی هێشتا بەردەوامن. ئەگەری گواستنەوەی سلالە نوێکە لە ڕێگەی شەپەلەوە خراوەتەڕوو، بەڵام بەڵگەی کۆتایی بۆی نییە.
ئایا چارەسەر یان ڤاکسین هەیە؟
بەڵێ، دوای نزیکەی ساڵێک و نیو لە بڵاوبوونەوەی سلالە نوێکە، ڤاکسینێک بۆ ڤایرۆسی کۆرۆنا دروست کرا.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریی پزیشکی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگەی ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ یان دەستکەوتنی تشخیصی پزیشکیی ورد ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کۆرۆنای نوێ: کێ زیاتر مەترسیی هەیە؟
- ڤاکسینی کۆکەی سیاه بۆ منداڵان؛ پێشگیری و کاتەکان
- نیشانەکانی ئەنفلۆنزای بەراز و چارەسەر
- زکام یان هەستیاری؟ جیاوازییە سەرەکییەکان
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team