مێتیلفێنیدات و ئەمفیتامین دەرمانی هاندەرن کە بۆ بەڕێوەبردنی نیشانەکانی کەمجوڵەیی بەکاردێن و یارمەتی باشترکردنی سەرنج دەدەن.
تێگەیشتن لە ڕیتالین و ئادێراڵ
هەردوو دەرمانەکە دەرمانی هاندەری بە ڕەچەتەن و بۆ چارەسەرکردنی کەمجوڵەیی و کەموکوڕیی سەرنج (ADHD) بەکاردێن. ئەگەرچی ناتوانن نەخۆشییەکە چاک بکەن، بەڵام یارمەتی نەخۆشان دەدەن ڕوونتر بیر بکەنەوە، سەرنجی زیاتر بدەن و بەشداری لە کارەکاندا بکەن. ئەمانە بە ڕێکخستنی ئاستی نورئەپینفرین و دۆپامین لە مێشکدا کار دەکەن.
نزیکەی ٨٠%ی ئەو کەسانەی کەم‌جوڵەییان هەیە، وەڵامی باش بە دەرمانە هاندەرەکان دەدەن. بۆ نزیکەی نیوەی ئەم نەخۆشانە، هەر کام لەو دوو دەرمانە ئەنجامی هاوشێوە دەدات. بۆ نیوەیەکەی دیکە، بەهۆی جیاوازیی شێوازی کارکردن و کاریگەرییە لاوەکییەکانیان، زۆرجار یەکێکیان لەوەی دیکە باشتر کار دەکات.
ماددە چالاکەکان
ئەم دوو دەرمانە پێکهاتەی چالاکی جیاوازیان تێدایە:
- ڕیتالین: مێتیل‌فێنیداتی تێدایە.
- ئادێراڵ: تێکەڵەیەک لە خوێی ئەمفیتامین و دێکسترۆئەمفیتامینە.
مێتیلفێنیدات و ئەمفیتامین: جیاوازی دەرمانەکانی کەمجوڵەیی لە بەکارهێنان و ماوەی کاریگەری
ئەم دەرمانانە لەوەدا جیاوازن کە بە چەند خێراییەک دەست بە کارکردن دەکەن و کاریگەرییان چەندە دەخایەنێت.
ڕیتالین
- دەستپێکردنی کاریگەری: لە ماوەی ٢٠ بۆ ٦٠ خولەکدا دەست بە کارکردن دەکات.
- ماوەی کاریگەری: جۆرەکانی ئازادکردنی خێرا ٣ بۆ ٥ کاتژمێر کاریگەرییان دەخایەنێت. جۆری درێژخایەنی (Ritalin LA) لە نێوان ٦ و ١٢ کاتژمێر کاریگەری دەکات، هەرچەندە هەندێک سەرچاوە دەڵێن ٧ بۆ ٨ کاتژمێر.
- شێوەکان: بە شێوەی حەب (٥، ١٠ یان ٢٠ mg) و کەپسوولی درێژخایەن (١٠، ٢٠، ٣٠ و ٤٠ mg) بەردەستە.
ئادێراڵ
- دەستپێکردنی کاریگەری: لە ماوەی ٣٠ بۆ ٦٠ خولەکدا دەست بە کارکردن دەکات.
- ماوەی کاریگەری: جۆرەکانی ئازادکردنی خێرا ٤ بۆ ٨ کاتژمێر کاریگەرییان دەخایەنێت. جۆرە درێژخایەنەکان ٨ بۆ ١٢ کاتژمێر کاریگەری دەکەن، هەرچەندە کاریگەریی هەندێکیان لەوانەیە تا ٢٤ کاتژمێر بخایەنێت.
- شێوەکان: بە شێوەی حەب (لە ١.٢٥ بۆ ٧.٥ mg) و کەپسوول (لە ١.٢٥ بۆ ٧.٥ mg) بەردەستە.
کاریگەرییە لاوەکییەکان و سەلامەتی
هەردوو دەرمانەکە چەند کاریگەرییەکی لاوەکیی باو هاوبەشیان هەیە، لەوانە:
- کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن و کەمبوونەوەی کێش
- کێشەی خەوتن یان بێخەوی
- بەرزبوونەوەی پەستانی خوێن و خێرایی لێدانی دڵ
- نیگەرانی، بێزاری و عەسەبیبوون
- ناسازیی گەدە، دڵتێکچوون یان سکچوون
- سەرئێشە و سەرگێژە
کاریگەرییە لاوەکییەکانی ئەمفیتامین لەوانەیە بریتی بن لە ڕژانی قژ، ڕابوونی ماسولکەکان (rhabdomyolysis) و گۆڕان لە ئارەزووی سێکسی یان نەبوونی توانای سێکسی لە پیاواندا. کاریگەرییە لاوەکییەکانی مێتیلفێنیدات لەوانەیە لێدانی نائاسایی دڵ لەخۆ بگرێت و، لە حاڵەتی دەگمەن، مەترسیی زیاتر بۆ شەلەڵەی مێشک یان هێرشی دڵ. هەردووکیان ئاگادارکردنەوەیان هەیە سەبارەت بە تشەنج، تاری دید و کێشەی گەڕانی خوێن لە ئەندامە کۆتاییەکاندا.
چاودێریکردنی درێژخایەن
لەبەر ئەوەی بەکارهێنانی درێژخایەن دەتوانێت خێرایی لێدانی دڵ و پەستانی خوێن زیاد بکات، پێویستە گەورەساڵان ساڵانە پشکنینی تەندروستیی جەستەیی بکەن. پێویستە کێش و باڵای منداڵان بە شێوەیەکی بەردەوام بپێورێت. پزیشکان لەوانەیە «پشووی دەرمان» (وەستانی کاتی) پێشنیار بکەن بۆ کەمکردنەوەی لێکەوتە و بەڕێوەبردنی کاریگەرییە لاوەکییەکان.
ڕێکخستن و ئەگەری وابەستەبوون
هەردوو دەرمانەکە لە پۆلی ماددە کۆنترۆڵکراوەکانی پلەی II دانراون. واتە ئەگەری بەکارهێنانی خراپیان زۆرە و دەتوانن ببنە هۆی وابەستەبوونی جەستەیی یان دەروونی. بۆ ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی نادروست، تەنها بە ڕەچەتە بەردەستن، زۆرجار بڕیان سنووردار دەکرێت و لە ڕێگەی بەرنامەکانی چاودێریی حکومەتی ناوچەییەوە تۆمار دەکرێن.
پرسیارە باوەکان
ڕیتالین و ئادێراڵ بۆ چی بەکاردێن؟
بۆ بەڕێوەبردنی نیشانەکانی کەمجوڵەیی بەکاردێن و یارمەتی نەخۆشان دەدەن توانای سەرنج‌دان و ڕێکخستنی کارەکانیان باشتر بکەن.
ئایا وابەستەکەرن؟
بەڵێ، ئەگەری بەکارهێنانی خراپی هەردووکیان زۆرە. بەکارهێنەران لەوانەیە وابەستەبوونی دەروونی بە سوودەکانیان پەیدا بکەن یان وابەستەبوونی جەستەیییان پێوە دروست ببێت.
مێتیلفێنیدات یان ئەمفیتامین، کامیان بۆ نیگەرانی باشە؟
بۆ چارەسەرکردنی نیگەرانی ڕەچەتە ناکرێت. بەڵام، لەبەر ئەوەی کەمجوڵەیی و نیگەرانی زۆرجار لەگەڵ یەکتر ڕوودەدەن، چارەسەرکردنی کەمجوڵەیی هەندێک جار دەتوانێت یارمەتی کەمکردنەوەی نیگەرانی بدات.
ئایا بەکارهێنانی ئادێراڵ بەبێ کەمجوڵەیی خراپە؟
بەڵێ. پێشنیار ناکرێت ئەم دەرمانە بەبێ دیاریکردنی نەخۆشییەکە بەکاربهێنرێت، چونکە دەتوانێت ببێتە هۆی وابەستەبوونی دەروونی یان مەترسیی جددی وەک کێشەی دڵ، گۆڕانی هەڵوێست، یان مردنی لەناکاو.
کەی پزیشک ببینیت
ئەگەر ئەمانە بەسەرتدا هات، دەستبەجێ پەیوەندی بە دابینکەری چاودێریی تەندروستییەوە بکە:
- هەناسەدانی قورس یان ئاوسانی لێو، زمان یان قوڕگ.
- ئازاری سنگ یان لێدانی زۆر خێرا و بەهێزی دڵ.
- بیرکردنەوە لە ئازاردانی خۆت یان کەسانی دیکە.
- بینین یان بیستنی شتێک کە بوونی نییە.
- ڕاستبوونەوەی ئازاربەخشی ئەندامی نێرینە کە لە ئاسایی زیاتر دەخایەنێت.
بەرپرسیارێتی: ئەم بابەتە تەنها بۆ زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی نییە. هەمیشە بۆ دیاریکردنی نەخۆشی و چارەسەرکردن، ڕاوێژ بە دابینکەرێکی شایستەی چاودێریی تەندروستی بکە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ڕاهێنان بۆ زیادکردنی سەرنج و بیرکردنەوە
- هاوسەرگیری و نەخۆشی دوو جەمسەری
- کەسایەتی سنووری: نیشانە و چارەسەر
- ڕێگریکردن لە خەمۆکی: ڕێنمایییە گرنگەکان
- زیاتر دەربارەی کەمی سەرنج و زۆر جووڵەیی (ADHD)
Photo: nenad53, BY 2.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team