مانای پاراسۆمنیا بریتییە لە کۆمەڵێک تێکچوونی خەو کە بە ڕەفتار، هەست یان جووڵەی نائاسایی لە کاتی خەوتن یان بەئاگاهاتنەوەدا دەردەکەون.
مانای پاراسۆمنیا بە زمانی سادە چییە؟
پاراسۆمنیاکان تێکچوونی خەون کە بە چالاکیی جەستەیی، تێگەیشتن یان هەستە نەخوازراوەکان دەردەکەون. ئەم ڕووداوانە دەتوانن کاتێک ڕووبدەن کە کەسێک خەوی لێدەکەوێت، لە ماوەی خەودا، یان کاتێک لە خەو هەڵدەستێت. زۆرێک لەم ئەزموونانە بێ‌زیان و باون، بەڵام هەندێکیان دەتوانن نیگەرانکەر بن یان مەترسییان بۆ خەوتووەکە و دەوروبەری هەبێت.
جۆرە باوەکانی پاراسۆمنیا
پسپۆڕانی خەو زۆرجار ئەم تێکچوونانە بە پێی ئەو قۆناغەی خەو پۆلێن دەکەن کە تێیدا ڕوودەدەن.
تێکچوونەکانی خەوی NREM
ئەم تێکچوونانە بە شێوەیەکی باو لە قووڵترین قۆناغی خەوی بێ جووڵەی خێرای چاو ڕوودەدەن:
- خەوڕۆیشتن: لە کاتی خەودا لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر ڕۆیشتن. ئەمە زۆرترین جار لە منداڵانی تەمەنی ٥ تا ١٢ ساڵدا ڕوودەدات و زۆرجار لە خێزاندا باوە.
- ترسی شەوانە: لەناکاو لە خەو هەڵپەڕین لەگەڵ ترس و سەرلێشێواوی. ئەم ڕووداوانە لە منداڵانی تەمەنی ٣ تا ٨ ساڵدا باون و نزیکەی ١٥ خولەک دەخایەنن.
- بەئاگاهاتنەوەی سەرلێشێواو: دۆخێکی «سەرخۆشیی خەو» کە تێیدا کەسەکە بە هێواشی لە خەو هەڵدەستێت و تێگەیشتن لە پرسیارەکان بۆی سەختە.
- تێکچوونی جووڵەی ڕیتمی: زۆرجار لە منداڵی شیرخۆردا دەبینرێت و بریتییە لە لێدانی سەر بە شتێک یان هەژاندنی جەستە.
- میزکردنی جێگا لە خەودا: میزکردنی بێ‌ئارەزوو لە جێگادا، کە دەتوانێت سەرەتایی بێت (هەرگیز کۆنترۆڵی نەبووە) یان دووەمین (لەدەستدانی کۆنترۆڵی پێشووتر).
تێکچوونەکانی خەوی REM
ئەم تێکچوونانە لە قۆناغی جووڵەی خێرای چاو ڕوودەدەن:
- خەونی ترسناک: خەونێکی ڕوون و ترسناک کە کەسەکە وردەکارییەکانی لەبیر دەمێنن.
- تێکچوونی ڕەفتاری خەوی REM (RBD): کردەوەی خەونی توندوتیژ یان دراماتیکی. ئەمە لە پیاوانی تەمەنی ٥٠ ساڵ و زیاتر باوترە.
- شەلەژانی خەو: نەتوانینی کاتیی جووڵەکردن لە کاتی خەوتن یان بەئاگاهاتنەوەدا.
ڕەفتارەکانی تری پەیوەندیدار بە خەو
- قسەکردن لە خەودا: دەنگی کورت یان قسەکردنی درێژ لە کاتی گواستنەوە لە خەوەوە بۆ بەئاگایی یان پێچەوانەکەی.
- دندان‌جڕکاندن لە خەودا: بەهێزی ددانەکان بەیەکداگرتن یان جڕکاندنیان.
- قەرەباڵغبوونی ماسولکەکانی قاچ لە شەودا: گرژبوونی لەناکاوی ماسولکەکان، کە زۆرجار لە قاچدا دەبێت و دەتوانێت تا ١٠ خولەک بخایەنێت.
- نەخۆشیی تەقینەوەی سەر: بیستنی دەنگێکی بەرزی خەیاڵی، وەک دەنگی تەقینەوە، لە کاتی گواستنەوە لە خەوەوە بۆ بەئاگایی یان پێچەوانەکەی.
- تێکچوونی خواردن لە پەیوەندی بە خەو (SRED): خواردنی خواردنی نائاسایی لە کاتی خەودا.
هۆکار و هاندەرە ئەگەرییەکان
هەندێک جار هۆکاری ڕوون بۆ ئەم دۆخانە نییە، بەڵام چەندین هۆکار دەتوانن ئەم ڕووداوانە بهێننە ئاراوە:
- شێوازی ژیان و ژینگە: کەمی خەو و پچڕانی دووبارەی خەو لە شەودا.
- تەندروستی دەروونی: ئاستی بەرزی سترێس، دڵەڕاوکێ، خەمۆکی یان کێشەی سترێسی دوای ڕووداو (PTSD).
- دۆخی پزیشکی: نەخۆشییە دەمارەکانی وەک پارکینسۆن یان دیمەنشیا، هەروەها وەستانی هەناسە لە خەودا یان ئازاری درێژخایەن.
- هۆکارەکانی تر: هەندێک دەرمان، وەک هەندێک دەرمانی دژەخەمۆکی، و تایبەتمەندیی جینیی میراتی.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ئەمانەی خوارەوە بەسەرتدا هات، پێویستە هەڵسەنگاندنی پزیشکی وەربگریت:
- خەونی ترسناک زیاتر لە جارێک لە هەفتەدا ڕوودەدات.
- ڕەفتارەکان دەبنە هۆی برینداربوون یان تۆ یان کەسانی تر دەخەنە مەترسییەوە.
- ڕووداوەکان بۆ ماوەیەکی درێژ بە شێوەیەکی بەرچاو ڕێگرتن لەوە دەکەن کە خەوی پشوودەر بکەویت.
- میزکردنی نوێ لە جێگادا یان خواردن لە پەیوەندی بە خەوەوە دەست پێ دەکات.
پرسیارە باوەکان
پاراسۆمنیا چییە؟
پاراسۆمنیا پۆلێکە لە تێکچوونەکانی خەو کە بە جووڵە، ڕەفتار یان ئەزموونی نائاسایی ناسراون؛ ئەمانە لە کاتی خەوتن یان لە گواستنەوەی نێوان بەئاگایی و خەودا ڕوودەدەن.
هۆکارەکانی پاراسۆمنیا چین؟
هاندەرەکان دەتوانن سترێس، کەمی خەو، هەندێک دەرمان، مێژووی خێزانی، و کێشە بنەڕەتییەکانی تەندروستی وەک نەخۆشییە دەمارەکان یان وەستانی هەناسە لە خەو بن.
ئایا خەوڕۆیشتن مەترسیدارە؟
هەڵخستنەوەی کەسێکی خەوڕۆیشتوو زیانی نییە، بەڵام خۆی خەوڕۆیشتن مەترسیدارە، چونکە کەسەکە ئاگای لە دەوروبەری خۆی نییە و لەوانەیە بکەوێت یان بە شتەکاندا بکەوێت.
بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە، دەستنیشانکردنی نەخۆشی یان چارەسەر نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- قروچەکردنی ددان لە منداڵان: هۆکار و چارەسەر
- دووبارە خەوتنەوە دوای خەبەربوونەوە
- چارەسەری کێشەکانی خەو و ڕێگاکانی چارەسەر
- چەندایەتی و چۆنایەتیی خەو و تەندروستیی دڵ
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team