سیل تووشبوونێکی بەکتریاییە کە زۆرجار سییەکان دەگرێتەوە، بەڵام دەتوانرێت پێشی بگیرێت و بە دەستنیشانکردنی زوو چارەسەر بکرێت.
سیل چییە و چۆن دەگوازرێتەوە؟
ئەم نەخۆشییە بەهۆی بەکتریای «مایکۆباکتریۆمی سیل» دروست دەبێت. تووشبوونەکە لە ڕێگەی هەواوە دەگوازرێتەوە؛ کاتێک کەسی تووشبوو کۆکە دەکات، پشوو دەدات یان قسە دەکات، وردە تۆوەکان کە میکرۆب هەڵدەگرن بڵاودەبنەوە و کەسی تەندروست هەناسەیان پێوە دەدات. زۆرجار بۆ گواستنەوەی تووشبوونەکە پەیوەندیی ڕاستەوخۆ و بەردەوام لەگەڵ نەخۆش پێویستە.
جۆرەکانی تووشبوون
پسپۆڕان دوو دۆخی سەرەکیی تووشبوون جیا دەکەنەوە:
- سیلی شاراوە: بەکتریاکان لە جەستەدا دەمێننەوە، بەڵام سیستەمی بەرگریی جەستە دەیانگرێت و ڕێگری لە زۆربوونیان دەکات. لەم دۆخەدا هیچ نیشانەیەک دەرناکەوێت و کەسەکە تووشکەر نییە؛ بەڵام دواتر تووشبوونەکە دەتوانێت ببێتە دۆخی چالاک.
- سیلی چالاک: سیستەمی بەرگریی جەستە سەرکەوتوو نابێت لە کۆنترۆڵکردنی بەکتریاکان، ئەمەش دەبێتە هۆی دەرکەوتنی نیشانە تەندروستییەکان و تووشبوو دەتوانێت نەخۆشییەکە بگوازێتەوە بۆ کەسانی تر.
نیشانەکانی سیل و ئاماژەکانی
جۆری شاراوە هیچ نیشانەیەک دروست ناکات؛ بەڵام لە دۆخی چالاکدا، نەخۆش لەوانەیە ئەم نیشانانەی هەبێت:
- کۆکەی بەردەوام بۆ ماوەی زیاتر لە ٣ هەفتە، کە لەوانەیە خوێن یان بلغم لەگەڵدا بێت.
- کەمبوونەوەی کێشی بێ هۆکار و کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن.
- تا، لەرز و ئارەقی شەوانە.
- ماندووبوونی زۆر و ئازار لە ناوچەی سنگ.
- ئاوسانی مل.
لە منداڵاندا لەوانەیە نیشانەی جیاواز دەرکەون؛ وەک سستی، ئاوسانی بەشی نەرمەی سەری منداڵی ساوا، یان کێشە لە خۆراکخواردن.
سیل کام بەشەکانی جەستە دەگرێت؟
بەکتریاکان بە شێوەیەکی سەرەکی سییەکان دەگرنەوە، بەڵام دەتوانن لە ڕێگەی خوێنەوە بگەنە ئەندامانی تر و ئاڵۆزییەکانی خوارەوە دروست بکەن:
- ئێسکەکان: ئازار لە ستوونی پشت و زیانگەیشتن بە جومگەکانی ئەژنۆ و کەلک.
- مێشک: تووشبوون بە هەوکردنی پەردەکانی مێشک.
- دڵ، گورچیلەکان و جگەر: لەوانەیە ببێتە هۆی کۆبوونەوەی ژەهرەکان، دەرکەوتنی خوێن لە میزدا، یان تێکدانی پەمپکردنی خوێن.
دەستنیشانکردن و چارەسەری سیل
پزیشکان چەند ڕێگایەک بەکاردەهێنن بۆ دەستنیشانکردنی تووشبوون، لەوانە:
١. تاقیکردنەوەکان: تاقیکردنەوەی پێست (دەرزیی تیوبرکولین) یان تاقیکردنەوەی خوێن.
٢. وێنەگرتن: وێنەی ئێکسرەی سنگ بۆ دۆزینەوەی خاڵی نائاسایی لە سییەکان.
٣. تاقیگە: شیکردنەوەی نموونەی بلغم، شلەی دەوری مێشک و مۆخاع یان میز.
چارەسەر بە بەکارهێنانی دژەزیندەوەکان دەکرێت؛ لە دۆخی چالاکدا پێویستە بۆ ماوەی نێوان ٦ تا ٩ مانگ دەرمان بخورێت. پێویستە کۆی بەرنامەی چارەسەرەکە تەواو بکرێت، تەنانەت ئەگەر نەخۆش هەست بە باشبوون بکات؛ چونکە وەستاندنی زووی چارەسەرەکە لەوانەیە ببێتە هۆی پەیدابوونی جۆرە بەکتریایەکی بەرگریکەر بەرامبەر دەرمان، کە مەترسیی نەخۆشییەکە زیاد دەکات.
ئامار و مەترسییەکان
سیل دووەمین هۆکاری مردنە لە جیهان، لەنێوان نەخۆشییەکاندا کە تەنها بەهۆی یەک هۆکاری تووشکەرەوە دروست دەبن. ئەگەری تووشبوون لە کەسانی خاوەن بەرگریی لاواز زیاترە؛ وەک نەخۆشانی شەکرە، تووشبووانی ئایدز، جگەرەکێشان و ئەوانەی چارەسەری کیمیایی وەردەگرن. هەروەها ڤاکسین هەن کە دوای لەدایکبوون بە منداڵان دەدرێن بۆ کەمکردنەوەی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە.
پرسیارە باوەکان
نەخۆشی سیل چییە؟
تووشبوونێکی بەکتریایی و گوازراوەیە کە بە شێوەیەکی ئاسایی هەوکردن لە سییەکان دروست دەکات و دەتوانێت بگوازرێتەوە بۆ بەشەکانی تری جەستە؛ ئەم نەخۆشییە چارەسەرکراوە و دەتوانرێت پێشی بگیرێت.
ئایا هەموو ئەوانەی بەکتریای سیلیان هەیە نەخۆش دەبن؟
نەخێر، زۆر کەس بەکتریاکە بە شێوەیەکی شاراوە هەڵدەگرن، بێ ئەوەی نیشانەیان هەبێت. ئەگەری گۆڕانی ئەم دۆخە بۆ نەخۆشیی چالاک لە ماوەی ژیاندا تەنها ١٠%ە.
چۆن دەتوانرێت پێشگیری لە سیل بکرێت؟
بە بەکارهێنانی ڤاکسینی تایبەت بۆ منداڵان دوای لەدایکبوون، و پابەندبوون بە چارەسەر لە دۆخی سیلی شاراوەدا بۆ ئەو کەسانەی لە مەترسیدان.
کەی پێویستە ڕاوێژ بە پزیشک بکەیت؟
ئەگەر هەر یەکێک لەم نیشانانە دەرکەوت، دەستبەجێ چاودێریی پزیشکی وەربگرە:
- کۆکەی درێژخایەن کە واز ناهێنێت.
- دەرچوونی خوێن لەگەڵ کۆکە.
- کەمبوونەوەی لەناکاو و بێ هۆکاری کێش.
- ئارەقی زۆری شەوانە یان تایی بەردەوام.
- ئازاری توندی سنگ.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژکردن بە پزیشکی پسپۆڕ نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- نەخۆشییەکانی شوشی بینابینی و چارەسەری
- هەڵەکانی خراپترکردنی سەرماخواردن: ڕێنمایی
- هۆکارەکانی کۆکەی خەڵتەدار و چارەسەر
- کۆنترۆڵی هێرشەکانی ئەسم
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییەکانی سییەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team