سارس تووشبوونێکی ڤایرۆسییە کە سیستەمی هەناسەدان دەگرێتەوە و دەتوانێت کوشندە بێت، و زیان بە کیسە هەواییەکانی گۆڕینەوەی گاز دەگەیەنێت.
هۆکارەکانی سارس و چۆنیەتی پەیدابوونی
ئەم نەخۆشییە لەلایەن جۆرێک لە ڤایرۆسە تاجییەکانەوە (کە بە کۆرۆنا ناسراون) دروست دەبێت؛ هەمان خێزانی ڤایرۆسەکان کە زکامێکی ئاسایی دروست دەکەن. زاناکان پێیان وایە ڤایرۆسەکە لە ئاژەڵەوە گواستراوەتەوە بۆ مرۆڤ، و لە ڤایرۆسێکی ئاژەڵی یان زیاترەوە گەشەی کردووە بۆ جۆرێکی نوێ کە دەتوانێت لە سیستەمی بەرگریی مرۆڤ تێپەڕێت.
ڕێگاکانی گواستنەوەی تووشبوون
ڤایرۆسەکە بە چەند شێوازێک بڵاو دەبێتەوە، لەوانە:
- دڵۆپەکانی هەناسەدان: لە کاتی کۆکەکردن، پژمین یان قسەکردندا، دڵۆپی بچوکی بزاق و موکۆس کە ڤایرۆس هەڵدەگرن دەچنە ناو هەوا.
- پەیوەندیی ڕاستەوخۆ: بە دەستدان بە شلە و دەرهاویشتەکانی کەسی تووشبوو.
- ڕووی پیسبوو: دەستدان بە شتەکانی هەڵگری ڤایرۆس، وەک دەستگرتەی دەرگا و تەلەفۆن، و پاشان دەستدان بە چاو، لووت یان دەم.
- پاشماوە: ئەگەر دەستەکان بە باشی نەشوێندرێن، تووشبوون لە ڕێگەی پاشەڕۆی کەسی تووشبووەوە دەگوازرێتەوە.
نیشانەکانی سارس
نیشانەکان دوای ماوەیەکی لەدایکبوونی نیشانەکان دەردەکەون کە لە نێوان ٢ تا ٧ ڕۆژە، و لە هەندێک حاڵەتدا دەگاتە ١٠ ڕۆژ.
نیشانە سەرەتاییەکان (هاوشێوەی ئەنفلۆنزا):
- تا و لەرز.
- سەرئێشە و ماندووبوونی گشتی.
- ئازاری ماسولکە و جومگەکان.
- کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن و سکچوون.
نیشانە پێشکەوتووەکان:
- کۆکەی وشک.
- تەنگەنەفەسی.
- دڵتێکچوون یان ڕشانەوە.
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی بۆ ٣٨ پلەی سیلیزی (١٠٠.٥ فاهەنهایت) یان زیاتر.
هۆکارەکانی مەترسی و ئاڵۆزییەکان
هەر کەسێک دەتوانێت تووشی ئەم نەخۆشییە بێت، بەڵام ئەو گرووپانەی مەترسیی ئاڵۆزییە توندەکانیان زیاترە بریتین لە کەسانی بەساڵاچوو (بەتایبەتی ئەوانەی تەمەنیان لە ٦٠ ساڵ زیاترە)، ژنانی دووگیان، نەخۆشانی شەکرە، تووشبووان بە هەوکردنی جگەر، و ئەوانەی بەرگریی جەستەیان بەهۆی دەرمانەکانەوە (وەک ستێرۆید یان چارەسەری کیمیاوی) یان نەخۆشییەکانی بەرگریی خۆی جەستە، وەک لوپوس، لاواز بووە.
ئاڵۆزییەکانی ئەم نەخۆشییە دەتوانن ئەمانە بگرنەوە:
- لەکارکەوتنی سیستەمی هەناسەدان یان سییەکان.
- هەوکردنی سییەکان.
- لەکارکەوتنی ماسولکەی دڵ یان جگەر.
- نەخۆشیی مێشک یان هەوکردنی مێشک.
- لەدەستدانی هەستی بۆنکردن و کەمبوونەوەی شەکری خوێن.
دەستنیشانکردن و چارەسەری سارس
دەستنیشانکردن بە پشکنینی کلینیکی، تاقیکردنەوەی خوێن و پاشماوە، تاقیکردنەوەی دەرهاویشتەکانی لووت، و وێنەگرتنی سییەکان بە تیشکی X بۆ دۆزینەوەی هەوکردنی سییەکان ئەنجام دەدرێت؛ هەروەها تاقیکردنەوەی PCRیش بەکاردێت.
سەبارەت بە چارەسەری سارس، هیچ دەرمانێکی کاریگەر نییە کە ڕاستەوخۆ ڤایرۆسەکە لەناو ببات؛ بۆیە چارەسەری پشتگیری بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی تا و کۆکە، و هەندێک نەخۆش لەوانەیە پێویستیان بە هەناسەدانی دەستکرد هەبێت. دژەزیندەکان بۆ چارەسەرکردنی خودی ڤایرۆس بەکارناهێنرێن، بەڵام دکتۆر تەنها لە حاڵەتی تووشبوونی دووەمی بەکتریایی ڕەنگە بیدات.
ڕێگاکانی خۆپاراستن
- بەردەوام دەستەکان بە ئاو و سابون بشۆ، یان پاککەرەوەی ئەلکۆلی بەکاربهێنە (بە کۆنسەنتراسیۆنی لانیکەم ٦٠%).
- لە کاتی مامەڵەکردن لەگەڵ کەسانی تووشبوودا ماسکی نەشتەرگەری و چاویلکەی پارێزەر لەبەر بکە.
- لە کاتی پژمین، دەم و لووت بە دەستمالی کاغەزی دابپۆشە.
- لە هاوبەشکردنی کەلوپەلی کەسی و قاپی خواردن و خواردنەوە لەگەڵ نەخۆشەکە خۆ بپارێزە.
- ئەو ڕووانە پاک بکەرەوە کە پیس بوون، بە پاککەرەوەی ماڵەوە.
پرسیارە باوەکان
ڤایرۆسی سارس چییە؟
ڤایرۆسێکی تاجییە کە سندرۆمی هەناسەدانی توندی وەحشی دروست دەکات؛ یەکەمجار لە چین لە ساڵی ٢٠٠٢ دەرکەوت و پێش ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٤ کۆنترۆڵ بکرێت، لە جیهاندا بڵاو بووەوە.
ئایا سارس هەمان کۆرۆنایە؟
سارس سەر بە خێزانی ڤایرۆسە تاجییەکان (کۆرۆنا)یە، بەڵام لەم خێزانەدا جۆر و ڕەچەڵەکی جیاواز هەن کە نەخۆشییەکانیان لە زکامێکی سادەوە تا هەوکردنی توندی سییەکان دەگۆڕێت.
تووشبوون بە سارس چۆن دەستنیشان دەکرێت؟
ئەمە بە پێی مێژووی نەخۆشی، پشکنینی کلینیکی، تاقیکردنەوەکانی تاقیگە (خوێن، پاشماوە و سوابەکانی لووت)، و وێنەگرتنی سنگ بە تیشکی X یان PCR ئەنجام دەدرێت.
سارس بە ئینگلیزی چییە؟
بە ئینگلیزی SARS دەنووسرێت.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت؟
لە حاڵەتەکانی خوارەوەدا دەبێت دەستبەجێ داوای یارمەتیی پزیشکی بکەیت:
١. دەرکەوتنی نیشانە توندەکانی هەناسەدان.
٢. تووشبوون بە تا و نیشانەکانی هاوشێوەی ئەنفلۆنزا دوای گەشتکردن بۆ دەرەوەی وڵات.
٣. هەستکردن بە تەنگەنەفەسیی توند، بەتایبەتی بۆ کەسانی بەساڵاچوو یان ئەوانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگای ڕاوێژ لەگەڵ پزیشکی پسپۆڕ ناگرێتەوە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ئینهاڵەری ئەسمە و هەڵبژاردنی جۆری گونجاو
- پێوانەکردنی ئۆکسجینی خوێن و ڕێژەی ئاسایی
- زیانەکانی پیسبوونی هەوا و پاراستنی تەندروستی
- مردنی پاشای سعودی و هەوکردنی سییەکان
- زیاتر دەربارەی نەخۆشییەکانی سییەکان
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team