ئەم بابەتە زانیاری و ڕاسپاردەکانی کۆرۆنا دەخاتەڕوو بۆ پاراستن لە تووشبوون، ناسینەوەی نیشانەکان و مامەڵەکردن لەگەڵ نەخۆشییەکە.
کۆرۆنای نوێ چییە؟
ئەم نەخۆشییە بە ناوی کۆڤید-١٩یش ناسراوە؛ تووشبوونێکە کە ڤایرۆسێک بە ناوی «سارز کۆڤ ٢» دروستی دەکات. ڤایرۆسەکە لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩ دەرکەوت و بە شێوەیەکی جیهانی بڵاو بووەوە، تا لە ساڵی ٢٠٢٠ بوو بە پەتایەک. نەخۆشییەکە لە نێوان مرۆڤەکاندا بەهۆی نزیکبوونەوەی زۆرەوە دەگوازرێتەوە، زۆرجار لە ڕێگەی وردە تۆزەکانی بڵاوبووەوە لە هەوادا.
زۆربەی تووشبووان نیشانەی سووک دەبینن یان هیچ نیشانەیەکیان نابێت؛ بەڵام تەمەن‌پیران و ئەوانەی نەخۆشیی دیکەیان هەیە، لە مەترسیی زیاتر دان و ڕەنگە پێویستیان بە چاودێریی پزیشکی لە نەخۆشخانە بێت یان گیانیان لەدەست بدەن.
زانیاری گرنگی کۆرۆنا: نیشانەکانی تووشبوون
نیشانەکان بە گشتی لە ماوەی ٢ تا ١٤ ڕۆژ دوای بەرکەوتن بە ڤایرۆسەکەدا دەردەکەون، و ئەمانە دەگرنەوە:
- نیشانەی هاوشێوەی سەرماخۆردن، وەک ئازاری قوڕگ و ئاوسان یان گیرانی لووت.
- کۆکی وشک و هەناسەتەنگی.
- بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی یان لەرز.
- ماندووبوون و بێهێزیی توند، سەرئێشە، ئازاری ماسولکەکان و جەستە.
- لەدەستدانی توانای بۆنکردن یان تامکردنی خواردن.
- کێشەی هەرسکردن، وەک ڕشانەوە، ناسازیی گەدە یان سکچوون.
هەندێک کەس، بە تایبەتی منداڵان، ڕەنگە هیچ نیشانەیەکیان نەبێت. ئەم دۆخە «تووشبوونی بێ‌نیشانە» ناودەبرێت؛ بەڵام ئەوانیش دەتوانن ڤایرۆسەکە بگەیەننە کەسانی دیکە.
زانیاری و ڕاسپاردەکانی کۆرۆنا بۆ خۆپاراستن
کۆنترۆڵکردنی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکە پشت بە چەند ڕێکاری خۆپاراستن دەبەستێت. ئەم ئامۆژگاری تەندروستییانەش لەو هەنگاوانەن:
- ڤاکسین: وەرگرتنی نوێترین دۆزەکانی ڤاکسین بۆ کەمکردنەوەی ئەگەری تووشبوون بە دۆخی توند.
- پاکوخاوێنی کەسی: شۆردنی دەست بە ئاو و سابون بۆ ماوەی ٢٠ چرکە، بە تایبەتی پێش خواردن و دوای دەستدان بە ڕووبەرەکان، و خۆپاراستن لە دەستدان بە ڕوو.
- ماسک و هەواگۆڕکێ: لە شوێنی گونجاودا ماسک لەبەر بکە و دڵنیا بە لەوەی شوێنە داخراوەکان بە باشی هەواگۆڕکێیان بۆ دەکرێت.
- ڕەفتاری تەندروست: کاغەزی دەستپێک بەکاربهێنە کاتێک کۆکە یان پژمین دەکەیت و خۆت لە کۆبوونەوەی قەرەباڵغ بپارێزە.
- پاککردنەوە: بەردەوام ڕووبەرەکانی دەوروبەر پاک بکەرەوە، چونکە ڤایرۆسەکە ڕەنگە بۆ چەند ڕۆژێک لەسەریان بمێنێتەوە.
دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی وەک ڕێکارێکی خۆپاراستن
دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی واتە دوورکەوتنەوە لە کەسانی دیکە بۆ کەمکردنەوەی ئەگەری گواستنەوەی تووشبوون. ئەم ڕێکارە ئەمانە دەگرێتەوە:
- لە شوێنە گشتییەکاندا دووریی ٦ پێ (یان لانیکەم ١ مەتر) لە نێوان خۆت و کەسانی دیکە بپارێزە.
- خۆت لە پەیوەندیی جەستەیی، وەک دەست‌تەکان و ماچکردن، بپارێزە.
- دەرچوون لە ماڵ کەم بکەرەوە و تەنها کاتێک بڕۆ دەرەوە کە زۆر پێویست بێت، وەک کڕینی دەرمان یان پێداویستییە سەرەکییەکان.
- خۆت لە بەکارهێنانی گواستنەوەی گشتی بپارێزە.
- ئەگەر تووش بوویت، پابەندی مانەوە لە ماڵەوە بە بۆ ڕێگریکردن لە گواستنەوەی تووشبوون بۆ کەسانی دەوروبەرت.
پسپۆڕان پێشنیار دەکەن ئەم ڕێکارانە بۆ ماوەی ١٤ ڕۆژ جێبەجێ بکرێن؛ ئەوەش ماوەیەکە کە بە گشتی نیشانەکان تێیدا دەردەکەون. بەپێی شەپۆلەکانی بڵاوبوونەوەی پەتاکە، ئەم ماوەیە ڕەنگە چەند مانگ درێژ ببێتەوە.
کەی پێویستە داوای چاودێریی پزیشکی بکەیت؟
ئەگەر یەکێک لەم نیشانانە دەرکەوت، دەبێت دەستبەجێ یارمەتیی پزیشکیی فریاکەوتن بخوازیت:
بۆ گەورەساڵان:
- هەناسەدانی زۆر دژوار یان هەناسەتەنگی.
- ئازار یان فشارێکی بەردەوام لە ناوچەی سنگدا.
- گۆڕانی ڕەنگی لێو، پێست یان ناخن بۆ شین یان خۆڵەمێشی.
- تێکچوونی بیرکردنەوەی لەناکاو یان دژواری لە بەئاگاهاتنەوە.
بۆ منداڵان:
- تاوی بەردەوام کە دادەبەزێت.
- نیشانەکانی وشکبوونەوە، وەک وشکی دەم، کەمبوونەوەی فرمێسک لە کاتی گریان یان کەمبوونەوەی میزکردن.
- ڕشانەوە و سکچوونی دووبارەبووەوە بۆ زیاتر لە ٢٤ کاتژمێر.
- بێئارامی، سەرلێشێواوی یان دژواری لە بەئاگاهێشتنەوە.
- هەستکردن بە سەرگێژە.
پرسیارە باوەکان
دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی بۆ پاراستن لە کۆرۆنا واتە چی؟
ڕێکارێکی پارێزگارییە کە ئامانجی کەمکردنەوەی تێکەڵبوونی جەستەیی لە نێوان تاکەکانە؛ بە کەمکردنەوەی پەیوەندیی جەستەیی و پاراستنی دوورییەکی سەلامەت لە شوێنە گشتییەکان، بۆ ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە.
کام کەسانە پێویستیان بە دوورکەوتنەوەی کۆمەڵایەتییە؟
ئەم ڕێکارە بۆ هەموو تەمەن و دۆخە تەندروستییەکان پێویستە، بەبێ هیچ جیاوازییەک. کاتێک لەگەڵ کەسێکی تووشبوو دەبیت یان نیشانەکانی وەک تاو و کۆکت هەیە، گرنگییەکەی زیاتر دەبێت.
کێ پێویستە نوێترین وەشانی ڤاکسینی کۆڤید-١٩ وەربگرێت؟
پێشنیار دەکرێت هەموو کەسێک ڤاکسین وەربگرێت بۆ یارمەتیدان لە خۆپاراستن لە دۆخی توندی نەخۆشی و کەمکردنەوەی ئەگەری مردن یان پێویستی بە مانەوە لە نەخۆشخانە.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاریەتیی پزیشکی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژ لەگەڵ پزیشکی پسپۆڕ یان وەرگرتنی چاودێریی پزیشکیی فریاکەوتن نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- خەرافەکان باوەڕ پێ مەکە لەبارەی تەندروستی
- گەشت و گوزار: پێشگیری لە کۆرۆنا لە گەشت و گوزاردا
- پرسیارە باوەکان دەربارەی کۆرۆنا و خێزان
- کێشەی کۆکە کەی جدییە؟ نیشانەکان و کاتی پزیشک
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team