گۆڕانکارییەکانی خەو و پیربوون باون؛ نزیکەی نیوەی گەورەساڵانی سەرووی ٦٥ ساڵ لانیکەم یەک کێشەیان لە خەوتندا هەیە.
پەیوەندیی نێوان خەو و پیربوون
بە تەمەنگەورەبوونی مرۆڤ، کاتژمێری ناوخۆی جەستە—کە لە ناوکی سوپراکیاسماتیکی مێشکدایە—لەوانەیە لاواز ببێت. ئەمە کاریگەری لە ڕیتمە خولییەکانی ٢٤ کاتژمێری جەستە دەکات؛ ئەو خولانەی دیاری دەکەن کەی هەست بە وشیاری یان خەواڵوویی بکەین. لەبەر ئەم گۆڕانکارییانە، تەمەن‌گەورەکان لەوانەیە «پێشکەوتنی قۆناغی خەو»یان هەبێت؛ واتە ئێواران زووتر ماندوو دەبن و بەیانیان زووتر لە خەو هەڵدەستن.
گۆڕانکارییە زیندووییەکانی تریش ئەمانەن:
- گۆڕانکاریی هۆرمۆنی: جەستە لەوانەیە مێلاتۆنین کەمتر بەرهەمبهێنێت؛ هۆرمۆنێک کە یارمەتی ڕێکخستنی خەو دەدات.
- پێکهاتەی خەو: تەمەن‌گەورەکان زۆرجار کاتی زیاتر لە خەوی سووک و کاتی کەمتر لە قۆناغە قووڵەکان یان قۆناغی خەون‌بینین بەسەر دەبەن؛ ئەمەش دەبێتە هۆی پشووی پارچەپارچەتر.
- هۆکارە ژینگەییەکان: نەبوونی بەرکەوتن بە ڕووناکی ڕۆژ، کە نیشانەیەکی گرنگە بۆ کاتژمێری ناوخۆی جەستە، دەتوانێت ئەم ڕیتمانە زیاتر تێکبدات.
کێشە باوەکانی خەو و پیربوون
زۆرێک لە تەمەن‌گەورەکان تووشی کێشەی درێژخایەنی خەو دەبن؛ خەمڵاندنەکان لە ٤٠٪ تا ٧٠٪ دەگۆڕێن. هەندێک لەم دۆخانە بریتین لە:
- بێخەوی: قورسایی لە خەوتن یان بەردەوامبوون لە خەو.
- وەستانی هەناسە لە خەودا: تەسکبوونەوەی ڕێگای سەرەوەی هەوا کە دەبێتە هۆی وەستانی هەناسە؛ زۆرجار سەرئێشە و خەواڵوویی ڕۆژانەی لێدەکەوێتەوە.
- نەخۆشیی پێی نائارام (RLS) و نەخۆشیی جووڵەی دووبارەی ئەندامەکان (PLMD): نەخۆشیی پێی نائارام ٩٪ تا ٢٠٪ی تەمەن‌گەورەکان دەگرێتەوە و هەستی پێویستیی جووڵاندنی قاچ دروست دەکات؛ لە کاتێکدا نەخۆشیی جووڵەی دووبارەی ئەندامەکان ٤٪ تا ١١٪ دەگرێتەوە و جووڵەی بێ‌ویستی لەخۆدەگرێت.
- نەخۆشیی ڕەفتاریی خەوی REM: دۆخێکە کە تێیدا کەسەکان بە جەستە خەونەکانیان دەنوێننەوە.
- میزکردنی زۆری شەوانە: میزکردنی دووبارە لە شەودا، کە لەوانەیە تا ٨٠٪ی تەمەن‌گەورەکان بگرێتەوە.
هۆکارە کاریگەرەکان لەسەر کوالێتی خەو
چەندین هۆکار دەتوانن بە پێشکەوتنی تەمەن ببنە هۆی پشووی خراپ:
- دۆخە تەندروستییەکان: شەکرە، نەخۆشیی دڵ، نیگەرانی، خەمۆکی و ئازاری جومگە دەتوانن خەو تێکبدەن. ئەوانەی چەند دۆخێکی تەندروستییان هەیە، زیاتر لەوانەیە کەمتر لە ٦ کاتژمێر بخەون.
- دەرمانەکان: نزیکەی ٤٠٪ی گەورەساڵانی سەرووی ٦٥ ساڵ پێنج دەرمان یان زیاتر بەکاردەهێنن. هەندێک دەرمان یان کارلێکی نێوانیان دەتوانێت بەردەوامبوون لە خەو قورستر بکات.
- شێوازی ژیان و تەندروستیی دەروونی: خانەنشینی لەوانەیە ببێتە هۆی خشتەیەکی کەمتر ڕێکخراو. فشار، خەم و پەژارە، جیاکەوتنەوەی کۆمەڵایەتی یان نەبوونی چالاکی لە ڕۆژداش دەتوانن پشوودان قورس بکەن.
- خوومەکان: خواردنەوەی کحول پێش خەوتن، خەوکردنی زۆر لە ڕۆژدا یان بەکارهێنانی ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان لە ژووری نووستن دەتوانن کوالێتی خەو کەم بکەنەوە.
ڕێنمایی بۆ پشووی باشتر
باشترکردنی ڕەفتارەکانی پەیوەندیدار بە خەو دەتوانێت یارمەتی باشترکردنی کوالێتی خەو بدات:
- چالاک بمێنەوە: وەرزشی ڕێکوپێک یارمەتی دەدات خێراتر بخەویت و ماوەیەکی درێژتر لە خەو بمێنیتەوە.
- خشتەیەکی ڕێکوپێک بپارێزە: هەموو ڕۆژێک لە هەمان کاتدا بخەوە و لە خەو هەستە.
- ژینگەکە باشتر بکە: ژووری نووستن تەنها بۆ خەو و سێکس بەکاربهێنە. تەلەڤیزیۆن و تەلەفۆنی زیرەک لە ژوورەکە دەربکە.
- ئاگاداری ئەوە بە کە دەیخۆیت و دەیخۆیتەوە: لە کۆتایی ڕۆژدا خۆت لە کافایین، توتن و خواردنی زۆر دوور بگرەوە. هەوڵ بدە لانیکەم چوار کاتژمێر پێش خەوتن شێوت بخۆیت.
- خۆت ئامادەی خەو بکە: ڕۆتینێکی ئارامبەخش دابمەزرێنە، وەک خوێندنەوە یان وەرگرتنی حەمامێکی گەرم.
سەلامەتی لە ژووری نووستن
بۆ ڕێگریکردن لە ڕووداو و کەوتن لە شەودا:
- تەلەفۆن و لیستێک لە ژمارە گرنگەکان لەسەر مێزی لای جێگا دابنێ.
- دڵنیابە چرایەک لە دەستڕەسدا هەیە، یان لە ڕێڕەوەکاندا چرای هەستیار بە جووڵە بەکاربهێنە.
- ڕێگای نێوان جێگا و دەرگا بە لابردنی فەرش، وایەر و مۆبڵ پاک بکەوە.
- هەرگیز لەسەر جێگا جگەرە مەکێشە.
پرسیارە باوەکان
ئایا کەسانی تەمەن‌گەورە پێویستیان بە خەوی کەمترە؟
ئەوە تێگەیشتنێکی هەڵەیە کە پێویستیان بە خەوی کەمترە. هەرچەندە هەندێکیان لەوانەیە کەمتر بخەون، زۆربەی گەورەساڵان هێشتا دەبێت هەوڵ بدەن شەوانە لانیکەم حەوت کاتژمێر بخەون.
بۆچی پیربوون کاریگەری لە خەو دەکات؟
هۆکاری سەرەکی لاوازبوونی کاتژمێری ناوخۆییە لە مێشکدا، لەگەڵ گۆڕانی بەرهەمهێنانی هۆرمۆن وەک مێلاتۆنین، و گۆڕانی پێکهاتەی خەو بەرەو قۆناغە سووکترەکان.
چۆن بزانیت خەوی پێویستت دەکەوێت؟
ئەگەر لە ڕۆژدا پشوودراو و پڕ وزە هەست دەکەیت، ئەوا بڕی خەوی ئێستات لەوانەیە بەس بێت. بەڵام ئەگەر کەمی خەو کاریگەری لە توانای کارکردنت لە ڕۆژدا بکات، پێویستە ڕاوێژ بە پێشکەشکاری خزمەتگوزاریی تەندروستی بکەیت.
هۆکاری کێشەکانی خەو و پیربوون چییە؟
هۆکارەکان بریتین لە گۆڕانی ڕیتمە خولییەکانی جەستە، دۆخە تەندروستییە درێژخایەنەکان، کاریگەریی لاوەکیی دەرمان، خووی خراپی خەو، و فشارەکانی ژیان وەک خەم و پەژارە یان جیاکەوتنەوە.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ئەمانە بەسەرتدا هات، ڕاوێژ بە پێشکەشکاری خزمەتگوزاریی تەندروستی بکە:
- خەواڵوویی زۆر لە ڕۆژدا (کە لەوانەیە نیشانەی کێشەی دڵ و ڕەگەکان، لاوازیی توانای بیرکردنەوە یان وەستانی هەناسە لە خەودا بێت).
- ئازاری درێژخایەن کە ڕێگەت لە پشوودان دەگرێت.
- قورسایی لە خەوتن یان بەردەوامبوون لە خەو کە کاریگەری لە چالاکییە ڕۆژانەکانت دەکات.
- گومانکردن لەوەی دەرمانێکی دیاریکراو خەوت تێکدەدات.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاری: ئەم بابەتە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی نییە. هەمیشە لەبارەی هەر دۆخێکی تەندروستییەوە پرسیارت هەبوو، ڕاوێژ بە پزیشک یان پێشکەشکاری دیکەی چاودێریی تەندروستیی شارەزا بکە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- خەمۆکی و خەو: پەیوەندی و چارەسەر
- دۆزی مەلاتۆنین: بڕی گونجاو بۆ خەوتن
- وەستانی هەناسەی ناوەندی لە خەودا: نیشانە و چارەسەر
- خوێندنەوە و خەوتن بۆ شەوێکی ئارام
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
approved by: Medica Health team