خەونە ترسناکەکان لە منداڵاندا خەونێکی زیندوو و ترسناکن کە منداڵ لە خەو هەڵدەستن، و زۆرترین جار لە تەمەنی ٣ تا ٦ ساڵیدا ڕوودەدەن.
کاریگەری خەونە ترسناکەکان لەسەر منداڵان
ئەم ڕووداوانە زۆرجار لە قۆناغی خەوی جووڵەی خێرای چاو (REM)دا ڕوودەدەن. لەبەر ئەوەی قۆناغەکانی REM بە درێژایی شەو درێژتر دەبن، زۆرجار منداڵان لە بەیانی زوو یان ناوەڕاستی شەو لە خەوەکان هەڵدەستن. ئەزموونی هەر منداڵێک جیاوازە، بەڵام بابەتە باوەکان بریتین لە هەڕەشە بۆ سەلامەتی، وەک ڕۆح، دێو یان ئاژەڵی هێرشبەر، هەروەها ئەزموونی گاڵتەجاڕی پێکردن یان سەرزەنشتکردن.
منداڵان دوای بەئاگاهاتنەوە زۆرجار هەست بە نیگەرانی یان بێدەسەڵاتی دەکەن، کە دەتوانێت ببێتە هۆی خێرا لێدانی دڵ. لە کاتی خەونەکەدا بە گشتی وەڵام نادەنەوە، بەڵام دووبارەبوونەوەی ئەم ڕووداوانە دەتوانێت ببێتە هۆی بێخەوی، چونکە منداڵان لە خەوتن دەترسن.
هۆکاری خەونە ترسناکەکان لە منداڵاندا
هۆکاری خەونە ترسناکەکانی منداڵان هەمیشە بە دروستی نازانرێت، بەڵام چەندین فاکتەر دەتوانن کاریگەرییان هەبێت:
- تەمەن و ڕەگەز: توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕوودانیان لە منداڵانی تەمەنی ٣ تا ٦ ساڵ و ٥ تا ٩ ساڵدا زۆرترە. هەردوو ڕەگەز تا تەمەنی ١٢ ساڵ بە یەک ڕادە کاریگەریان لێوەردەگرێت، بەڵام هەندێک داتا ئاماژە بەوە دەکەن کە لە تەمەنی ١٣ ساڵییەوە ڕەنگە کچان زیاتر تووشیان ببن.
- ترۆما: لە هەندێک هەرزەکار و منداڵدا، دووبارەبوونەوەی ئەم ڕووداوانە ڕەنگە لە ئەشکەنجە، دەستدرێژیی سێکسی یان ڕووداوی ترۆمابەخشەوە سەرچاوە بگرێت.
- فاکتەری دەروونی: سترێس، نیگەرانی و ترس دەتوانن ئەم خەونانە بجوڵێنن، کاتێک مێشک هەوڵ دەدات هەستەکان پرۆسێس بکات.
جیاوازی نێوان خەونی ترسناک و ترسی شەوانە
زۆرجار ئەم دوو ئەزموونە بە یەکەوە تێکەڵ دەکرێن، بەڵام لە چەند ڕووێکەوە جیاوازن:
- قۆناغی خەو: خەونی ترسناک لە کاتی خەوی REMدا ڕوودەدات. ترسی شەوانە لە کاتی خەوی نائارامی چاو (non-REM)، واتە خەوی قووڵ، ڕوودەدات.
- ڕەفتار: ئەوانەی تووشی ترسی شەوانە دەبن ڕەنگە هاوار بکەن، خۆیان بخەنەوە یان بە خەو بڕۆن. منداڵانی خەونی ترسناک دەبینن تا هەڵنەستنەوە زۆرجار بێدەنگن و وەڵام نادەنەوە.
- بیرەوەری: زۆربەی کەسان خەونە ترسناکەکانیان بە وردی لەبیرە. بە پێچەوانەوە، ئەوانەی تووشی ترسی شەوانە دەبن زۆرجار دوای بەئاگاهاتنەوە هیچ بیرەوەرییەکیان لە ڕووداوەکە نییە.
- ماوە: یەک ڕووداوی ترسی شەوانە دەتوانێت تا ٩٠ خولەک بخایەنێت، لە کاتێکدا خەونی ترسناک بەوە پێناسە دەکرێت کە کەسەکە لە خەونێکی نیگەرانکەرەوە هەڵدەستێت.
چۆن خەونە ترسناکەکان لە منداڵاندا کەم بکەینەوە
بۆ خەونی خراپی جاروبار، دڵنیایی‌دانەوە زۆرجار باشترین ڕێگایە. دایک و باوکان دەتوانن پێش خەوتن، لە ژینگەیەکی ئارامدا، لەگەڵ منداڵەکەیان دەربارەی ئەو شتانە گفتوگۆ بکەن کە تووڕەیی یان ترسی لێ دەکەونەوە.
ڕێگاکانی تری یارمەتیدەر بریتین لە:
- دڵدانەوەی خۆی: هانی منداڵان بدەن خۆیان دڵنەوایی خۆیان بکەن، نەک تەنها پشت بە دایک و باوک ببەستن.
- هاوڕێی خەو: دابینکردنی ئاژەڵێکی پەڕین یان عەروسک دەتوانێت یارمەتیدەر بێت. دایک و باوکان دەتوانن بە منداڵەکە بڵێن کە یارییەکە پێویستی بە پاراستن هەیە، یان دەتوانێت ئەو بپارێزێت.
- ڕوونکردنەوە: بۆ منداڵەکە ڕوون بکەنەوە کە خەونە ترسناکەکان بیرکردنەوەی بێ‌مەترسین و ڕاستی نین.
- ئارامبوونەوە: تەکنیکەکانی وەک ئارامکردنەوەی ماسولکەکان و هەناسەدانی قووڵ ڕەنگە کوالێتیی خەو باشتر بکەن.
لەگەڵ منداڵدا مەخەونن و لە ژوورەکەی مەمێننەوە تا دەخەوێت، چونکە ئەم عادەتانە پەیوەندییان بە زیاتر بەئاگاهاتنەوەی شەوانە لە منداڵانی بچووکدا هەیە.
کەی پێویستە پزیشک ببینن؟
ئەگەر منداڵێک بۆ ماوەی شەش مانگ یان زیاتر، لە هەفتەیەکدا لانیکەم دوو خەونی ترسناکی هەبێت، دایک و باوکان پێویستە داوای هەڵسەنگاندنی دەروونی بکەن. نیشانەکانی تری ئاگادارکەرەوە بریتین لە:
- خەونی ترسناکی زۆر لە منداڵانی گەورەتر لە شەش ساڵ.
- نیگەرانیی زۆر دەربارەی چوونە خەو.
- گۆڕانی ڕەفتار، وەک داواکردنی خەوتن لەگەڵ دایک و باوک یان دواخستنی کاتی خەوتن.
پرسیارە باوەکان
خەونی ترسناک چییە؟
خەونێکی زیندوو و نیگەرانکەرە کە وای لە کەس دەکات لە خەو هەڵبستێت. ئەمە جیاوازیی خەونی ترسناکە لە «خەونی خراپ»، کە بە پێویستی خەوتووەکە لە خەو ناهەڵستێنێت.
نەخۆشیی خەونی ترسناک چییە؟
ئەو دۆخەیە کە تێیدا خەونی ترسناک و دووبارەبووەوە خەو تێک دەدات و توانای کەس بۆ کارکردن لە ڕۆژدا کەم دەکاتەوە.
دایک و باوکان چۆن دەتوانن خەونە ترسناکەکانی منداڵ کۆتایی پێبهێنن؟
ڕێگاکانی کاریگەر بریتین لە دانانی خشتەیەکی توندی کاتی خەوتن، بەکارهێنانی هاندانی ئەرێنی، و فێرکردنی منداڵ کە خەونەکان ڕاستی نین.
چارەسەری حاڵەتە توندەکان چییە؟
پزیشکان ڕەنگە ڕاوێژکاری یان چارەسەری ڕاهێنانی وێناکردنەوە پێشنیار بکەن؛ لەم چارەسەرییەدا منداڵان لە ڕۆژدا ڕاهێنان دەکەن وەشانێکی کەمتر ترسناکی خەونەکانیان ببینن. لە هەندێک حاڵەتدا، ڕەنگە بنزۆدیازەپینی بە دۆزی نزم بنووسرێت.
بەرپرسیاریەتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی نییە. ئەگەر پرسیارتان دەربارەی دۆخێکی پزیشکی هەیە، هەمیشە ڕاوێژ بە دابینکەرێکی تەندروستیی شایستە بکەن.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- سوودەکانی خەوتن بۆ تەندروستی و ژیانی ڕۆژانە
- خواردنەوەی پێش خەوتن کە باش نییە؛ لیستەکە
- CBN بۆ خەوتن: سوود و مەترسییەکان
- ژووری نووستن کێشت زیاد دەکات؟
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team