خەونی ترسناک خەونێکی ڕوون و ناخۆشن کە لە خەو هەڵتدەستێنن؛ ناسینی هۆکارەکانیان دەتوانێت یارمەتیت بدات خەوت باشتر بکەیت.
خەونی ترسناک چییە؟
لە پزیشکی خەودا، ئەمانە بە خەونی ترسناک یان نامۆ پێناسە دەکرێن کە وا لە کەسەکە دەکەن لە خەو هەڵبستێت. ئەمە جیاوازییان لە خەونی ناخۆش دەردەخات، کە هەمیشە وا ناکات خەوتووەکە لە خەو هەڵبستێت. زۆرجار لە قۆناغی خەوی جووڵەی خێرای چاو (REM) ڕوودەدەن؛ ئەم قۆناغە لە نیوەی دووەمی شەودا زۆرترە.
دوای هەڵستان، خەڵک زۆرجار خەونەکە بە وردی لەبیر دەمێننەوە و ڕەنگە کاردانەوەی جەستەیی، وەک ئارەقکردن یان لێدانی خێرای دڵیان هەبێت. بابەتە باوەکان بریتین لە ڕاکردن بەدوای کەسێکدا، شکستهێنان، یان ڕووبەڕووبوونەوەی ئەزموونی نزیک لە مردن.
ئایا خەونە ترسناکەکان ئاسایین؟
خەونی ناخۆشی جاروبار لە منداڵان و گەورەساڵاندا باوە. نزیکەی ٨٥%ی گەورەساڵان لانیکەم ساڵی جارێک ئەزموونیان دەکەن. لە منداڵاندا، لە تەمەنی ٣ تا ٦ ساڵیدا زۆرترین ڕوودەدەن، هەرچەندە هەندێکیان تا گەورەساڵی بەردەوام دەبن. هەرچەندە لە هەموو ڕەگەزەکاندا ڕوودەدەن، بە گشتی ژنان لە ماوەی هەرزەکاری تا ناوەڕاستی تەمەنی گەورەساڵی زیاتر ڕاپۆرتیان دەکەن.
هۆکارە باوەکان و فاکتەرەکانی مەترسی
هیچ ڕوونکردنەوەیەکی یەکگرتوو بۆ هۆکاری ڕوودانی ئەمانە نییە، بەڵام زۆرێک لە پسپۆڕان باوەڕیان وایە خەونبینین یارمەتی مێشک دەدات هەست و یادەوەرییەکان پرۆسێس بکات. ئەو فاکتەرانەی ڕەنگە مەترسییەکە زیاد بکەن بریتین لە:
- تەندروستی دەروونی: دۆخەکانی وەک پەشێوی سترێسی دوای ڕووداو (PTSD)، خەمۆکی و نیگەرانی زۆرجار دەبنە هۆی ڕوودانی ئەم دۆخانە بە شێوەیەکی زۆرتر.
- دەرمان و ماددەکان: هەندێک دەرمانی دژەخەمۆکی، ماددەی هۆشبەر و دەرمانی فشاری خوێن دەتوانن دەستپێکەر بن. وازهێنان لە ئەلکول یان دەرمانی ئارامکەرەوەش ڕەنگە هۆکار بێت.
- کێشەکانی خەو: کەمی خەو دەتوانێت ببێتە هۆی «قەرەبووکردنەوەی REM» و خەونەکان توندتر بکات. پەشێوییەکانی وەک وەستانی هەناسە لە خەوی جۆری بەربڵاو یان نائارامیی پێشەکانیش پەیوەندییان بەمانەوە هەیە.
- شێوازی ژیان: سترێس، ڕووداوی تروما و تەنانەت خواردنی شەوانەی درەنگ کە سووتاندنی وزە زیاد دەکات، ڕەنگە ڕۆڵیان هەبێت.
- پاشکۆی خواردن: هەندێک کەس دەڵێن دوای خواردنی مێلاتۆنین خەونی ڕوون یان خەونی ترسناکیان بینیوە، هەرچەندە ڕوون نییە کە ئایا ئەم پاشکۆیە هۆکاری ڕاستەوخۆیەکە یان نا.
تێگەیشتن لە پەشێوی کابوس
هەرچەندە خەونی ناخۆشی جاروبار ئاساییە، پەشێوی کابوس جۆرێکە لە پەشێوی خەو کە تێیدا دووبارەبوونەوەی ئەم دۆخانە بە شێوەیەکی بەرچاو خەو، دۆخی دەروونی و کارکردنی ڕۆژانە تێکدەدات. ئەم دۆخە کەمتر باوە و لە نێوان ٢% تا ٨%ی گەورەساڵاندا ڕوودەدات.
جیاوازیی نێوان کابوس و ترسی خەو
هەرچەندە لە دەرەوە هاوشێوە دەردەکەون، جیاوازن:
- کات: کابوس لە قۆناغی خەوی REMدا ڕوودەدات (زۆرجار لە کۆتایی شەو)، بەڵام ترسی خەو لە قۆناغی خەوی قووڵی نا-REMدا ڕوودەدات (زۆرجار لە سەرەتای شەو).
- ئاگاداری: ئەوانەی لە کابوس هەڵدەستن زۆرجار ئاگادارن و خەونەکەیان لەبیرە. هەستاندنی ئەوانەی تووشی ترسی خەو بوون قورسە؛ ڕەنگە تووڕە یان ئاڵۆز دیار بن یان هاوار بکەن و بە دەگمەن ئەو دۆخەیان لەبیر دەمێنێتەوە.
چۆن کابوس هەموو شەوێک بوەستێنین و خەو باشتر بکەین؟
باشترکردنی پاکوخاوێنی خەو دەتوانێت یارمەتی کەمکردنەوەی دووبارەبوونەوەی خەونە ناخۆشەکان بدات:
- خشتەیەکی ڕێکوپێک بپارێزە: هەموو ڕۆژێک لە هەمان کاتدا بخەوە و هەڵبستە بۆ ئەوەی کەمی خەو ڕوونەدات.
- پێش خەو ئارام ببەوە: پێش خەوتن هەناسەدانی قوڵ یان تەکنیکەکانی ئارامبوونەوە بەکاربهێنە بۆ کەمکردنەوەی سترێس.
- ماددە هەڵچێنەرەکان کەم بکەرەوە: لە ئێواراندا لە کافایین و ئەلکول خۆت بپارێزە، چونکە ئەلکول دەتوانێت ببێتە هۆی قەرەبووکردنەوەی REM.
- بەکارهێنانی شاشە کەم بکەرەوە: بۆ پاراستنی ئارامی چالاکیی مێشک، لانیکەم یەک کاتژمێر پێش خەو لە مۆبایل و کۆمپیوتەری لاپتۆپ دووربکەوە.
- ژووری خەوتنت گونجاو بکە: ژووری خەوتن تاریک و بێدەنگ بهێڵەوە و پلەی گەرمییەکەی لە ئاستێکی ئاسوودەدا بێت.
هەڵبژاردەکانی چارەسەری پەشێوی کابوس
ئەگەر پەشێویەکەت پشکنین و دەستنیشان کراوە، پڕۆفیشناڵێکی تەندروستی ڕەنگە ئەمانەت پێشنیار بکات:
- چارەسەری دەروونی: ئەمە چارەسەری ڕاهێنان بە وێنا (نووسینەوەی سناریۆی خەون، یان گۆڕینی کابوس بۆ خەونی جوان)، چارەسەری خەونی ئاگادارانە، یان چارەسەری ڕەفتاری-مەعریفی بۆ بێخەوی (CBT-I) دەگرێتەوە.
- دەرمان: پزیشکان ڕەنگە بەپێی هۆکاری بنەڕەتی، دەرمانی دژەنیگەرانی، دژەخەمۆکی یان دژەدەروونی بنووسن.
کەی پێویستە پزیشک ببینیت؟
ئەگەر ئەمانە ڕوودەدەن، پێویستە ڕاوێژ بە پڕۆفیشناڵێکی پزیشکی بکەیت:
- دۆخەکان زیاتر لە جارێک لە هەفتەدا ڕوودەدەن.
- خەو، دۆخی دەروونی یان چالاکییە ڕۆژانەکانت بە شێوەیەکی نەرێنی کاریگەریان لێوەردەگرن.
- خەونەکان کەمێک دوای دەستپێکردنی دەرمانێکی نوێ دەستیان پێکردووە.
پرسیارە باوەکان
خەونی ترسناک چییە؟
خەونێکی ڕوون و ناخۆشە کە لە قۆناغی خەوی REMدا ڕوودەدات و وا لە خەونبین دەکات لە خەو هەڵبستێت؛ زۆرجار لەگەڵ لێدانی خێرای دڵ یان هەستی ترس و پەشۆکەوە.
پەشێوی کابوس چییە؟
دۆخێکە کە تێیدا کابوسی زۆر و دووبارەبووەوە نیگەرانییەکی بەرچاو دروست دەکات و توانای کەسەکە بۆ ئەنجامدانی کارەکانی ڕۆژانە تێکدەدات.
مێلاتۆنین چۆن کار دەکات؟
مێلاتۆنین هۆرمۆنێکە کە خولی خەو و بەئاگایی ڕێکدەخات و یارمەتیت دەدات شەوانە خەوت لێبکەوێت. هەرچەندە بە گشتی بۆ بەکارهێنانی ماوەی کورت سەلامەتە، هەندێک بەکارهێنەر دەڵێن خەونی ڕوونتریان دەبێت.
ئایا کابوس لە ترسی خەو جیاوازە؟
بەڵێ. کابوس لە قۆناغی خەوی REMدا ڕوودەدات و دوای هەستان لە خەو لەبیر دەمێنێتەوە. ترسی خەو لە خەوی قووڵی نا-REMدا ڕوودەدات، ئاڵۆزیی جەستەیی زیاتر لەخۆدەگرێت و زۆرجار لەبیر دەچێتەوە.
ئاگادارکردنەوە: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و ڕاوێژی پزیشکی نییە. هەمیشە بۆ هەر پرسیارێک سەبارەت بە دۆخێکی پزیشکی، ڕێنماییی پڕۆفیشناڵێکی تەندروستیی شایستە وەربگرە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- کەم‌خەوی و شەکرە: پەیوەندییە گرنگەکان
- CBD بۆ خەوتن: سەلامەت و کاریگەرە؟
- کەم خەوتن و تەندروستی دڵ
- مانای خەوی نیوەڕۆ چییە بۆ تەندروستی؟
- زیاتر دەربارەی خەو و تێکچوونەکانی خەو
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team