خوێنڕژانی گوارشی نیشانەی کێشەیەک لە سیستەمی هەرسکردندا؛ لەوانەیە خوێن لە ڕشانەوە یان پیسایی دەرکەوێت، یان پیسایی ڕەشی وەک قیتران بێت.
نیشانەکانی خوێنڕژانی گوارشی
نیشانەکان بەپێی شوێن و بڕی خوێنڕژان جیاوازن و بە دوو جۆر دابەش دەکرێن:
- خوێنڕژانی ئاشکرا: ڕشانەوەی خوێنی سوور یان قاوەیی تۆخ کە وەک تفی قاوە دەردەکەوێت، دەرکەوتنی خوێن لە ڕاستڕەو، یان دەرکردنی پیسایی ڕەشی تۆخ لەخۆ دەگرێت.
- خوێنڕژانی شاراوە: لەوانەیە خوێن دیار نەبێت، بەڵام نەخۆش نیشانەکانی وەک سەرگێژی، ئازاری گەدە یان سنگ، بێهۆشی و هەناسەتەنگی هەبێت.
لە حاڵەتەکانی تومۆری سترۆماڵدا، لەوانەیە نیشانەی زیاتر وەک کەمبوونەوەی ئارەزووی خواردن و کێش، دڵتێکچوون، یان هەستکردن بە گرێیەک لە سکدا دەرکەون.
هۆکارەکانی خوێنڕژان لە گوارشدا
خوێنڕژان بەپێی شوێنی لە ڕێڕەوی گوارشدا دابەش دەکرێت:
خوێنڕژانی بەشی سەرەوە:
- زامی گوارشی، کە باوترین هۆکارە و بەهۆی تووشبوون بە باکتریا یان بەکارهێنانی ئەسپرین و دژەهەوکردنەکان دروست دەبێت.
- درزی پەردەی ناوەوەی مری (درزی مالۆری-وایس)، بە تایبەتی لە کەسانی زۆر خواردنەوەی کحول دەکەن.
- ڤاریسی مری و نەخۆشیی گەدە بەهۆی بەرزبوونەوەی فشاری وریدی پۆرتاڵ، کە زۆرجار پەیوەندییان بە نەخۆشییەکانی جگەرەوە هەیە.
- هەوکردنی مری کە بەهۆی نەخۆشیی گەڕانەوەی ترشی گەدە بۆ مری (GERD) دروست دەبێت.
- تومۆر لە بەشی سەرەوەی سیستەمی هەرسکردن یان فتقی دیافراگمیی گەورە.
خوێنڕژانی بەشی خوارەوە:
- بواسیر (وریدە ئاوساوەکانی ڕاستڕەو یان کۆم) و درزی کۆم.
- نەخۆشیی دیڤێرتیکول و هەوکردنی ئەوان.
- نەخۆشییە هەوکردنییەکانی ڕیخۆڵە، وەک نەخۆشیی کرۆن و کۆڵیتی ئۆلسێراتیڤ.
- پۆلیپی کۆڵۆن یان تومۆری شێرپەنجەیی و ناشێرپەنجەیی لە کۆڵۆن و ڕاستڕەو.
- تومۆری سترۆماڵی گوارشی، کە جۆرێکە لە تومۆری بافت و زۆرجار لە گەدە و ڕیخۆڵەی باریک لە گەورەساڵانی تەمەنی نێوان ٤٠ و ٧٠ ساڵدا دەردەکەوێت.
ڕێگاکانی دەستنیشانکردن و چارەسەر
دەستنیشانکردن بە پێداچوونەوە بە مێژووی نەخۆشی و پشکنینی جەستەیی دەست پێدەکات و لەوانەیە ئەم تاقیکردنەوانە بگرێتەوە:
- تاقیکردنەوەی تاقیگەیی: ژماردنی تەواوی خانەکانی خوێن، کارکردنی جگەر و گورچیلە، و تاقیکردنەوەکانی پەستبوونی خوێن و پیسایی.
- ئەندۆسکۆپی: ئەندۆسکۆپیی ناوەوەیی بەشی سەرەوە، کۆڵۆنۆسکۆپی، سیگمۆیدۆسکۆپیی نەرم، یان ئەندۆسکۆپیی کەپسولی.
- وێنەگرتن: سی تیی (CT)ی سک، یان ئەنجیۆگرافی بە ماددەی ڕەنگکەر.
چارەسەرەکەش پشت بە سەرچاوەی خوێنڕژان دەبەستێت؛ لەوانەیە خوێنڕژان بەخۆی بوەستێت، یان بە یەکێک لەم ڕێگایانە دەستێوەردان بکرێت:
١. دەرمان: بەکارهێنانی دەرمانەکانی ڕاگرتنی پەمپی پرۆتۆن (PPI) بە ڕێگای ورید بۆ کەمکردنەوەی ترشی گەدە، یان دەرمانی تایبەت وەک «ئیماتینیب» بۆ بچووککردنەوەی تومۆرە سترۆماڵییەکان.
٢. ڕێکارە پزیشکییەکان: چارەسەرکردنی زامەکان لە کاتی ئەندۆسکۆپی یان لابردنی پۆلیپەکان.
٣. دەستێوەردانی نەشتەرگەری: لابردنی تومۆرەکان یان نەشتەرگەری بۆ پشکنینی ڕیخۆڵەی باریک لە حاڵەتە توندەکاندا.
٤. پشتیوانی: گواستنەوەی خوێن یان شلەی وریدی بۆ جێگرتنەوەی ئەوەی لەدەستچووە.
ڕێگریکردن و ئاڵۆزییەکان
دەتوانرێت مەترسییەکان کەم بکرێنەوە بە وازهێنان لە جگەرەکێشان، کەمکردنەوەی خواردنەوەی کحول و دژەهەوکردنە ناستیرۆیدییەکان، و پابەندبوون بە چارەسەری گەڕانەوەی ترشی مری. پشتگوێخستنی چارەسەر لەوانەیە ببێتە هۆی کەمخوێنی، یان بەربەست و کونبوونی ڕیخۆڵە، یان شۆک؛ هەروەها لەوانەیە ببێتە هۆی مردن.
پرسیارە باوەکان دەربارەی ژیان لەگەڵ خوێنڕژانی گوارشی
ئایا هەموو خوێنڕژانێک لە سیستەمی هەرسکردندا دیارە؟
نەخێر، خوێنڕژانی شاراوە هەیە کە خوێنەکەی بە ڕوونی دیار نابێت، بەڵام نیشانەکانی وەک سەرگێژی، بێهۆشی یان ئازاری گەدە دەردەکەون.
چۆن دەتوانم خۆم بۆ وادەی پزیشکی ئامادە بکەم؟
پێویستە لیستێک لە نیشانەکان و کاتی دەستپێکردنیان، هەموو دەرمان و پاشکۆ خۆراکییەکان لەگەڵ دۆزەکانیان، و مێژووی نەخۆشیی هەر کێشەیەکی پێشووی گوارش ئامادە بکەیت.
ئایا دەتوانرێت خوێنڕژان لە کاتی پشکنین چارەسەر بکرێت؟
بەڵێ، لە هەندێک حاڵەتدا پزیشک دەتوانێت خوێنڕژانی زام لە کاتی ئەندۆسکۆپیی ناوەوەیی بەشی سەرەوە چارەسەر بکات، یان لە کاتی کۆڵۆنۆسکۆپی پۆلیپەکان لاببات.
کەی دەبێت دەستبەجێ سەردانی پزیشک بکەیت؟
کاتێک نیشانەکانی شۆک دەردەکەون، دەبێت داوای چاودێریی پزیشکیی فریاکەوتن بکەیت؛ ئەو نیشانانە بریتین لە:
- خێرایی لێدانی دڵ و هەناسەدان لەگەڵ نزمبوونەوەی فشاری خوێن.
- سارد و کاڵبوونی پێست، یان گۆڕانی ڕەنگی لێو و نینۆک بۆ خۆڵەمێشی یان شین.
- گۆڕانکاریی دۆخی دەروونی، وەک نیگەرانی، هەڵچوون یان لەدەستدانی هۆش.
- ڕشانەوەی خوێن یان دەرکەوتنی خوێن لە پیسایی، یان گۆڕانی ڕەنگی بۆ ڕەشی وەک قیتران.
بەرپرسیارێتی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- هۆکاری گازی سک و ڕێگای چارەسەری
- چوونە ئاودەست و تەندروستی گشتی
- تاقیکردنەوەی خەت بۆ دۆزینەوەی پەراوێز
- نیشانەکانی نەخۆشی سێلیاک و چارەسەر
- زیاتر دەربارەی تەندروستی کۆئەندامی هەرس
Photo: Nutrition, Food Safety & Health, CC0 1.0, via flickr.com
approved by: Medica Health team