تێگەیشتن لە جیاوازی نێوان سەرماخۆردن و ئەنفلۆنزا یارمەتیدەرە بۆ هەڵبژاردنی چاودێریی گونجاو، چونکە هۆکار و توندی نیشانەکان و ئاڵۆزییەکانیان جیاوازن.
جیاوازی نێوان سەرماخۆردن و ئەنفلۆنزا لە ڕووی هۆکارەوە چییە؟
هەردوو حاڵەتەکە بەهۆی تووشبوون بە ڤایرۆسەوە ڕوودەدەن کە سیستەمی هەناسەدان دەگرێتەوە، بەڵام ڤایرۆسە هۆکارەکان جیاوازن:
- هۆکارەکانی سەرماخۆردن: کۆمەڵێکی گەورە لە ڤایرۆسەکان دەیبەستنەوە، کە ژمارەیان دەگاتە ٢٠٠ جۆر. لە گرنگترینیاندا ڤایرۆسی ڕینۆڤایرەس (Rhinovirus)، ڤایرۆسەکانی کۆرۆنای وەرزی و ڤایرۆسی پارائەنفلۆنزا هەن.
- هۆکارەکانی ئەنفلۆنزا: خێزانێکی دیاریکراو لە ڤایرۆسەکانی ئەنفلۆنزا (وەک جۆری A و جۆری B) دەیانهێنێتەوە. ئەم ڤایرۆسانە بەردەوام گۆڕانکارییان بەسەردا دێت، بۆیە پێشبینیکردنیان سەختە.
بەراوردی نیشانەکانی تووشبوون بە زکام و ئەنفلۆنزا
هەندێک نیشانەیان هاوبەشە، وەک کۆکە و ئازاری قوڕگ؛ بەڵام لە توندی و خێرایی دەرکەوتنیاندا جیاوازیی گرنگ هەیە:
نیشانەکانی سەرماخۆردن:
- بە هێواشی و لە ماوەی یەک یان دوو ڕۆژدا دەردەکەون.
- زیاتر کاریگەرییان لەسەر بەشی سەرەوەی سیستەمی هەناسەدانە (لووت و سینوسەکان).
- لووت‌ڕژان یان گیربوونی لووت، پژمینە و هەوکردنی قوڕگ دەگرنەوە.
- لەوانەیە تاوێکی سووک، سەرئێشە و ماندووبوونی گشتی هەبێت؛ زۆرجار نیشانەکان لە ماوەی ٧ تا ١٠ ڕۆژدا نامێنن.
نیشانەکانی ئەنفلۆنزا:
- بەناکاو و بە خێرایی، ١ تا ٣ ڕۆژ دوای تووشبوون دەردەکەون.
- بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەرییان لەسەر بەشی خوارەوەی سیستەمی هەناسەدانە.
- بە تاوی بەناکاو کە لە نێوان ٣٨ و ٤٠ پلەی سیلیزییە، لەرز و ئارەقکردن دیاری دەکرێن.
- ئازاری توندی ماسولکە و جومگەکان، ماندووبوونی زۆر و کۆکەی وشکی سنگی دروست دەکەن.
- نیشانەکان بە گشتی لە ماوەی یەک تا دوو هەفتەدا بەردەوام دەبن.
ئاڵۆزی و مەترسییە تەندروستییەکان
گرنگی زانینی جیاوازی نێوان سەرماخۆردن و ئەنفلۆنزا لە جیاوازیی مەترسییەکانیاندا دەردەکەوێت:
- ئاڵۆزییەکانی سەرماخۆردن: زۆرجار سووک و بێ مەترسین، وەک هەوکردنی سینوس، هەوکردنی گوێ یان هەوکردنی قوڕگی ستریپتۆکۆکی.
- ئاڵۆزییەکانی ئەنفلۆنزا: لەوانەیە توند و مەترسیدار بۆ ژیان بن. لەوانەیە هەوکردنی سییەکان لەخۆ بگرن کە پێویستی بە مانەوە لە نەخۆشخانە هەبێت، هەوکردنی مێشک، و خراپترکردنی هێرشی هەناسەبڕکێ؛ هەندێک جار دەبنە هۆی مردن.
ئەم مەترسییانە لە تەمەنداران لە سەرووی ٦٥ ساڵ، منداڵانی بچووک و ئەوانەی نەخۆشیی درێژخایەنیان هەیە، وەک شەکرە، نەخۆشیی دڵ یان کەمی بەرگریی جەستە، زیاتر دەبن.
ڕێگاکانی پێشگیری و چارەسەر
چارەسەری کۆتایی بۆ ڤایرۆسەکان نییە، و دەرمانەکان بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکان بەکاردێن؛ وەک دەرمانی کەمکردنەوەی ئازار (پاراسیتامۆڵ و ئیبۆپرۆفین) و دژەگیربوونی لووت. بۆ پێشگیری لە تووشبوون بە زکام یان ئەنفلۆنزا، ئەم ڕێنماییانە پەیڕەو بکە:
- دەستەکانت بە ئاو و سابوون بۆ ماوەی لانیکەم ٢٠ چرکە بشۆ، یان پاککەرەوەی دەستی ئەلکۆلی بە ڕێژەی لانیکەم ٦٠% بەکاربهێنە.
- لە شوێنە گشتییەکاندا خۆت لە دەستدان بە ڕووخسارت (چاو، لووت و دەم) بپارێزە.
- کاتێک کۆکە یان پژمەت دێت، دەم و لووتت بە دەستمالێک داپۆشە و دەستبەجێ فڕێی بدە.
- لە نزیکبوونەوەی زۆر لە نەخۆشان خۆ بپارێزە و ڕووە گڵاوەکان، وەک دەستگێڕی دەرگا، پاک بکەرەوە.
- واکسینی ساڵانەی ئەنفلۆنزا وەربگرە، بە تایبەتی ئەو کەسانەی مەترسیی تووشبوونیان زیاترە و ژنانی دووگیان.
پرسیارە باوەکان
جیاوازی نێوان سەرماخۆردن و هەستیاری چییە؟
سەرماخۆردن بەهۆی ڤایرۆسەوە دروست دەبێت و نیشانەکانی زۆرجار لە ماوەی ١٠ ڕۆژدا نامێنن. هەستیاری کاردانەوەی بەرگریی جەستەیە بەرامبەر هۆکارەکانی وەک تۆز یان پۆلەنی ڕووەک، و تا ئەو کاتە بەردەوام دەبێت کە هۆکارەکە هەبێت؛ لەوانەیە پەڵەی پێست یان ئاوسانی چاوەکانیشی لەگەڵ بێت.
بۆچی جیاکردنەوەی ئەم نەخۆشییانە گرنگە؟
چونکە ئەنفلۆنزا لەوانەیە ببێتە هۆی ئاڵۆزیی زۆر مەترسیدار، وەک هەوکردنی سییەکان و کەم‌کاریی سیستەمی هەناسەدان؛ بەڵام سەرماخۆردن زۆرجار سووکە و بە پشوودان و خواردنەوەی شلە دەتوانرێت مامەڵەی لەگەڵ بکرێت.
ڤایرۆسەکانی سەرماخۆردن و ئەنفلۆنزا چەند ماوە لە دەرەوەی جەستە زیندوو دەمێنن؟
ڤایرۆسەکان دەتوانن لە چەند کاتژمێرێک تا چەند ڕۆژێک توانای تووشکردنیان هەبێت. ئەمە بە پێکهاتەی ڤایرۆسەکە، جۆری ڕووکەشەکە (ڕووکەشە ڕەقەکان ڤایرۆسەکان بۆ ماوەیەکی درێژتر دەپارێزن) و بارودۆخی ژینگەیی، وەک شێ و پلەی گەرمی، پەیوەستە.
کەی پێویستە ڕاوێژ بە پزیشک بکەیت؟
ئەگەر ئەم نیشانانە دەرکەوتن، دەبێت دەستبەجێ داوای چاودێریی پزیشکی بکەیت:
- هەناسەدانی زۆر سەخت یان ئازاری توندی سنگ.
- بەرزبوونەوەی بەردەوامی پلەی گەرمی جەستە یان تاوی توند کە لەگەڵ سەرئێشەیەکی نائاسایی بێت.
- کۆکەیەک کە بلغمێکی سەوزی لێ دێت.
- سەختی لە خواردن و خواردنەوەدا.
- ئەگەر نیشانەکان بە تێپەڕبوونی کات خراپتر بن یان دوای ١٠ ڕۆژ باشتر نەبن.
- ئەگەر نەخۆشەکە نەخۆشییەکی درێژخایەنی وەک شەکرە یان هەناسەبڕکێی هەبێت.
بەیاننامەی بەرپرسیاریی پزیشکی: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژ بە پزیشکی پسپۆڕ یان دەستنیشانکردنی وردی پزیشکی نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ڤاکسینی ئەنفلۆەنزای خووک لە کاتی دووگیانیدا
- نیشانەکانی کۆرۆنا و پاراستنی تەندروستی لە گەشتدا
- پاراستن لە ئەنفلۆنزا بە ڕێگاکانی سادە
- خەرافەکان باوەڕ پێ مەکە لەبارەی تەندروستی
- زیاتر دەربارەی هەڵامەت، ئەنفلۆنزا و کۆڤید-١٩
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team