ئادیکت تەنها بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر نییە، بەڵکو ڕەفتارە ڕۆژانەکانیش دەگرێتەوە؛ ئارەزووی ناچاریی بەردەوامە بۆ کردەوە یان ماددەیەک، سەرەڕای زیانەکانی.
جۆرە سەرەکییەکانی ئەدیکت
ئادیکت بە پێی سروشتی ماددە یان کردارەکە، بۆ دوو پۆلی سەرەکی دابەش دەکرێت:
١. ئادیکتی کیمیایی (ئادیکتی ماددەکان)
ئەمە باوترین جۆرە و کاتێک ڕوودەدات کە کەسێک بە شێوەیەکی زۆر حەز بکات ماددەی کیمیایی بەکاربهێنێت کە کارکردنی مێشک دەگۆڕێت؛ ئەمەش هەستکردن بە خۆشی بە بەکارهێنانی ئەو ماددانەوە دەبەستێتەوە. نموونەکانی بریتین لە:
- ئادیکتی ئەڵکۆل: کاریگەری لەسەر بیرەوەری، هاوسەنگی و بڕیاردان دادەنێت. پیاوێک بە ئادیکت دادەنرێت ئەگەر ڕۆژانە زیاتر لە ٤ پۆرشن یان هەفتانە زیاتر لە ١٤ پۆرشن بخواتەوە؛ ژنێکیش ئەگەر ڕۆژانە زیاتر لە ٣ پۆرشن یان هەفتانە زیاتر لە ٧ پۆرشن بخواتەوە.
- ئادیکتی ماددە هۆشبەرەکان: وەک هێرۆین، کە دۆپامین چالاک دەکات؛ کۆکایین، کە وزە زیاد دەکات؛ و میتامفێتامینی.
- ئادیکتی نیکۆتین: دەبێتە هۆی دەرچوونی دۆپامین و مەترسی تووشبوون بە شێرپەنجەی سییەکان، مری و گەدە، هەروەها نەخۆشییەکانی سیستەمی هەناسەدان زیاد دەکات.
- ئادیکتی ماریجوانا: ئارامبوون بەهێز دەکات، بەڵام لە دۆزی زۆردا لەوانەیە ببێتە هۆی نیگەرانی یان خەیاڵپەروەری.
- ئادیکتی دەرمان: بەکارهێنانی خراپی دەرمانی ئازارشکێنی ئۆپیۆیدی (وەک مۆرفین و فێنتانیل)، دەرمانی ئارامکەر، هاندەرەکان و دەرمانی چارەسەری نەخۆشییە دەروونییەکان دەگرێتەوە.
- ئادیکتی کافایین: بەکارهێنانی زۆری کافایین کاتێک وازی لێ دەهێنرێت، دەبێتە هۆی دەرکەوتنی نیشانەکانی وازهێنان، وەک سەرئێشە و ماندووبوون.
٢. ئادیکتی ڕەفتاری
ئەمە ئارەزوویەکی زۆرە بۆ ئەنجامدانی چالاکییە دیاریکراوەکان، بە شێوەیەک کە کاریگەریی نەرێنی لەسەر کار و خێزان دادەنێت. جیاوازیی لە جۆری کیمیایی ئەوەیە کە نیشانەی جەستەیی دروست ناکات و پێوەرە فەرمییە گشتگیرەکانی دەستنیشانکردنی نییە، جگە لە ئادیکتی قومار و یارییەکانی ئینتەرنێت. لە گرنگترینیان:
- ئادیکتی یارییە ئەلیکترۆنییەکان: بە بەکارهێنانی ناچاری (زیاتر لە ٣٠ کاتژمێر لە هەفتەیەکدا) و لەدەستدانی ئارەزوو بۆ چالاکییەکانی دیکە ناسراوە.
- ئادیکتی قومار: پێویستی بە زیادکردنی بڕی پارەی مەترسیدارکراو و مەترسیکردن بە بڕی گەورە دەگرێتەوە؛ هەروەها کاتێک هەوڵ دەدرێت وازی لێ بهێنرێت، تووڕەیی دەرکەوێت.
- ئادیکتی کڕین: کڕینی شت بۆ بەهێزکردنی هەڵسەنگاندنی خۆ یان خۆپاراستن لە خەمۆکی، کە دەبێتە هۆی کێشەی دارایی و یاسایی.
- ئادیکتی سێکس و خۆشەویستی: سێکس هەر چالاکییەکی سێکسییە کە لە کۆنترۆڵ دەرچووبێت؛ کەسی ئادیکتی خۆشەویستییش بە شێوەیەکی وەسووسی پشت بە جێگیریی سۆزداریی هاوبەشەکەی دەبەستێت.
- ئادیکتی خواردن: کاتێک ڕوودەدات کە بە شێوەیەکی ناچاری خواردنی دەوڵەمەند بە شەکر و چەوری و خوێ بخورێت، بە شێوەیەک کە لە هەستی تێربوون تێدەپەڕێت.
هەڵبژاردەکانی چارەسەری ئەدیکت بە ڕەفتار و ماددە
ڕێگاکانی مامەڵەکردن لەگەڵ هەر بارودۆخێک جیاوازن، بەڵام هەموویان پێویستیان بە گۆڕینی ڕەفتاری زیانبەخشە:
- چارەسەری دەرمانی: لە حاڵەتی نیکۆتیندا، جێگرەوەکانی نیکۆتین (پڵاستەر و ئاودەمە) یان دەرمانەکانی وەک بۆپڕۆپیۆن و ڤارێنیکلین بەکاردەهێنرێن.
- پشتگیریی دەروونی: چارەسەری هزری-ڕەفتاری (CBT) بۆ چارەسەرکردنی ئادیکتی سێکس و خۆشەویستی بەکاردەهێنرێت؛ لە کاتێکدا ڕاوێژکاریی تاکەکەسی و گرووپی یارمەتی وازهێنان لە تووتن دەدات.
- پشتگیریی کۆمەڵایەتی: گرووپەکانی پشتگیری ڕۆڵیان هەیە لە بەدەستهێنانی جێگیریی ژیان بە دوور لە ماددە ئادیکتکەرەکان.
پرسیارە باوەکان
ئادیکتی خۆشەویستی چییە؟
بارودۆخێکە کە کەسەکە بە تەواوی پشت بە جێگیریی سۆزداریی پێشکەشکراوی هاوبەشەکەی دەبەستێت؛ زۆرجار لەگەڵ نزمبوونەوەی هەڵسەنگاندنی خۆدا دەردەکەوێت و لەوانەیە ڕەگ و ڕیشەکەی بگەڕێتەوە بۆ تروماکانی منداڵی یان هەرزەکاری.
ئایا کافایین بەڕاستی ئادیکتکەرە؟
توێژینەوەکان پشتڕاستی دەکەنەوە کە کافایین دەبێتە هۆی «پشتبەستن»، چونکە کاتێک وازی لێ دەهێنرێت نیشانەکانی وازهێنان دەردەکەون. بەڵام ئادیکتی تەواو (جەستەیی و دەروونی) کاتێک ڕوودەدات کە بۆ ماوەیەکی درێژ بە شێوەیەکی خراپ بەکاربهێنرێت و کەسەکە، سەرەڕای زانینی زیانەکانی، نەتوانێت وازی لێ بهێنێت.
نیشانەکانی ئادیکتی خواردن چین؟
بەردەوامبوون لە خواردن سەرەڕای برسی نەبوون، خواردن تا ئەوەی کەسەکە هەستی نەخۆشی بکات، نیگەرانی لە کەمکردنەوەی جۆرەکانی دیاریکراوی خواردن، و پێشخستنی خواردن بەسەر کارکردن یان بەسەربردنی کات لەگەڵ خێزاندا لە نیشانەکانن.
کەی پێویستە سەردانی پزیشک بکرێت؟
پێشنیار دەکرێت کاتێک نیشانەکانی خوارەوە دەردەکەون، دەستبەجێ داوای یارمەتیی پزیشکی بکرێت:
- لەدەستدانی کۆنترۆڵ بەسەر ئەنجامدانی ڕەفتارێکی دیاریکراو یان خواردنەوەی ماددەیەکدا.
- خراپبوونی پەیوەندییە خێزانی یان پیشەییەکان بەهۆی ئەم خووەوە.
- دەرکەوتنی نیشانە توندەکانی وازهێنان (وەک ڕشانەوە، سەختیی هەناسەدان یان خەمۆکیی توند).
- ناچاربوون بە درۆکردن دەربارەی کات یان پارەی بەکارهاتوو بۆ ئەنجامدانی چالاکیی ئادیکتکەر.
ڕەتکردنەوەی بەرپرسیاری: ئەم ناوەڕۆکە تەنها بۆ مەبەستی زانیارییە و جێگرەوەی ڕاوێژی پزیشکیی پسپۆڕانە نییە.
وتارە پەیوەندیدارەکان
- ناڕێکی بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر: هۆکار و چارەسەر
- ڕێگریکردن لە خەمۆکی: ڕێنمایییە گرنگەکان
- دیسکینیزیای دواکەوتوو: نیشانە و چارەسەر
- خەمۆکی وەرزی: ڕێگاکانی مامەڵەکردن
- زیاتر دەربارەی ئالوودەبوون
Illustration: AI-generated
approved by: Medica Health team